Nr 2 (205) / 2020
Liczba stron: 184

Nowe materializmy

Rezonans magnetyczny

Adam Raczyński
Cecilia Asberg
Wyczyść
Pobierz

Nowe materializmy

Bartosz Mroczkowski, Andrzej Marzec

Zbyt długo uznawaliśmy materię za bierną, nieożywioną, tępą i głuchą! Zbyt długo traktowaliśmy ją jako martwą – myśląc, że to człowiek powinien tchnąć w nią życie, nadać jej zewnętrzny i przede wszystkim pozamaterialny sens. Instrumentalizacja materialnych ciał przyczyniła się do powstania fantazji o podboju i konsumpcji, które doprowadziły do opowieści o niepewności życia pośród kapitalistycznych ruin. Tymczasem materia jest nie tylko żywa, posiada sprawczość i znaczenie, ale również sama wytwarza konkretne sensy. W tym numerze chcielibyśmy przyjrzeć się szeroko pojętym praktykom materialno-dyskursywnym oraz zjawisku nowego materializmu. Interesuje nas to, w jaki sposób usytuowane i ucieleśnione jest życie, wykraczające poza binarną opozycję tego, co organiczne i nieorganiczne oraz ożywione i nieożywione. Procesualny charakter tego, co cielesne, skłania nas do zastanowienia się nad tym, w jaki sposób materia staje się.

Rezonans romantyczny

Wojciech Hamerski

„Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką”? Wyraźne wzmożenie pozwalające zakurzonemu sloganowi wybrzmieć na nowo. Łagodne pobudzenie, za sprawą którego współczesny przedmiot – idea, myśl, forma – wprawiony zostaje w drganie o rozpoznawalnej częstotliwości. Ledwo uchwytny pogłos znajomej melodii. Tak działa rezonans romantyczny – ze zmiennym natężeniem, jawnie lub z ukrycia. Nam, Polakom, romantyzm dostarcza wzorca „spektakularnych rozczarowań nowoczesnością europejską” (Kuziak), ale i uniwersalnego języka buntu poddanego hiperboli w kulturze: od muzyki blackmetalowej po poezję smoleńską. Nam, Ziemianom, pozostawia w spadku wrażliwość na środowisko – każdy, kto ją podziela, doceni, „jak żywotne pozostały romantyczne niepokoje związane z edukacją, afektem i etyką” (Ottum).

Spis treści / artykuły do kupienia lub pobrania:

Dział: Nowe materializmy

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

In this article, I propose to use the neologism dewzrost as a Polish translation for “degrowth” (décroissance). To this end, I describe the roots and evolution of the term degrowth, and then compare the concepts of degrowth and post-growth (also referring to agrowth and zero-growth). My argument is that dewzrost will more accurately convey the meaning of “degrowth” and help maintain its radical character. However, I leave the decision whether it should be adapted to the other representatives of the Polish degrowth movement.

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

Obiekty cyfrowe (rozumiane jako podklasa obiektów technicznych) wymagają nowych ontologii chociażby z racji tego, że współcześnie aktywnie współtworzą cyborgiczne podmiotowości. W ujęciu Yuka Huia mają one swoją przestrzeń, czas, sprawstwo i intencjonalność. Jak wykazuję, przynajmniej częściowo kwalifikują się też pod kognitywistyczną kategorię ucieleśnienia. Tak rozumiane „cyfrowe ciała obiektów cyfrowych” pokazują, że nowy materializm w normatywnym wymiarze jest wezwaniem do twórczego wytwarzania i kartografii nowych rodzajów materii, sprawczości i ciał.
Słowa kluczowe: obiekt cyfrowy, cielesność, ucieleśnienie, sprawczość, czas, przestrzeń

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

Artykuł jest propozycją nie-ludzkiej widmontologii, która pragnie upomnieć się o pomijane do tej pory kategorie nie-ludzkiej śmierci, melancholii, żałoby oraz materialnych śladów, pozostałości. Autor twierdzi, że wyrastająca bezpośrednio z dekonstrukcji kategoria widma doskonale opisuje i wyjaśnia destrukcyjne przemiany, dynamiczne transformacje zachodzące we współczesnych naturo-kulturach. Pojęcie widma zbyt długo usprawiedliwiało nostalgiczny wymiar ludzkiej kultury i wyjaśniało jej zamiłowanie do powrotów, niemożliwość rozstania z przeszłością. W artykule ta kategoria jest rozwijana przez autora w kontekstach: nie-ludzkiej śmierci, toksyczności, niesamowitego, symbiozy i dziedziczenia, ciemnej ekologii/hiperobiektów oraz nowych materializmów.

Słowa kluczowe: antropocen, ciemna ekologia, toksycznosć, nie-ludzie, ontologia zorientowana na przedmioty

Dział: Nowe materializmy

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

Śluzowce to niepozorne organizmy, które wyewoluowały co najmniej pół miliarda lat temu, ale zostały sklasyfikowane przez biologów dopiero w XX wieku. Ich specyficzna morfologia i cykl reprodukcyjny uczyniły z nich popularny przedmiot badań dotyczących emergencji, agregacji komórek czy samo-organizujących się systemów. W tym artykule przyglądam się tym badaniom oraz założeniom, na których się opierają, próbując prześledzić, w jaki sposób śluzowiec wpływa na współczesne sposoby myślenia o tym, co społeczne.

Słowa kluczowe: śluzowce, Physarum polycephalum, emergencja, samoorganizacja

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

Artykuł stanowi prezentację dwóch prób wykorzystania grzybów jako źródła inspiracji dla refleksji o życiu w antropocenie. Wystawa MYKOsystem traktuje grzyby jako wzorzec etycznego projektowania, zaś weird fiction opowiada wiele niepokojących, ale i fascynujących historii o współistnieniu ludzi i grzybów.

Słowa kluczowe: grzyby, MYKOsystem; weird fiction

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

Artykuł proponuje rozważania dotyczące betonu jako materiału będącego fenomenem w rozumieniu Karen Barad. W tekście zostaje poddany analizie beton znajdujący się w jednym z warszawskich parków znajdujących się wokół Góry Kazury, powstałej w trakcie budowy pobliskiego osiedla mieszkaniowego z nadmiaru ziemi i gruzu betonowego. Przedmiotem badania jest współczesne występowanie betonu w parku oraz relacje, w które wchodzi z ludzkim i nie-ludzkim otoczeniem.

Słowa kluczowe: beton, Kazura, materializm, realizm sprawczy, fenomen

Dział: Nowe materializmy

Abstrakt:

Prezentowany artykuł powstał z potrzeby dostrzeżenia powiązań tam, gdzie ich z pozoru nie widać, z potrzeby unieważniania opozycji pomiędzy tym, co organiczne i nieorganiczne oraz ożywione i nieożywione. By opisać przenikanie się tych z pozoru odrębnych sposobów istnienia, proponuję wprowadzenie pojęcia „ekoton” zaczerpniętego z nauk biologicznych. Jego niestandardowe zastosowanie pozwala bowiem na opisanie powiązań wynikających z krążenia materii w czasie i przestrzeni. Materii, która stale się przeistacza obfitując w nowe istnienia, przybierając nowe formy i odsłaniając tym samym przed nami „metafizyczną perspektywę istnienia”.

Słowa kluczowe: ekoton, metafizyka, materia, roślinne archiwa, paleoantropologia, sztuka

Po południu / Przechadzka / Paczka / *** [Podgrzewam nikotynowy płyn]

Adam Raczyński

Dział: Rezonans romantyczny

Dział: Rezonans romantyczny

Abstrakt:

Szkic stanowi przegląd inscenizacji Dziadów Adama Mickiewicza ostatniej dekady. Autorka
pisze o fenomenie niezwykle silnej obecności dramatu Mickiewicza na polskich scenach w
latach 2010–2020, wskazuje na moment założycielski tej tendencji, jej punkt kulminacyjny i
zmierzch. Więcej uwagi poświęca spektaklom w reżyserii Pawła Wodzińskiego, Radosława
Rychcika, Pawła Passiniego i Michała Zadary, skupiając się nie tyle na ich dogłębnej analizie,
ile na wskazaniu przeoczonego przez recenzentów albo widocznego dopiero z dzisiejszej
perspektywy potencjału krytycznego.
Słowa kluczowe: inscenizacja, Dziady, reżyser, potencjały krytyczny, wykluczenie,
uchodźcy, kościół, protekcjonalność

Dział: Rezonans romantyczny

Abstrakt:

Artykuł poświęcony jest krytycznemu stosunkowi Mickiewicza do myśli liberalnej. Ukazane zostają przekształcenia światopogląd poety, który początkowo – w czasach filomackich – traktuje liberalizm jako szansę na przekształcenie kraju, jego modernizację. Później, zwłaszcza po upadku powstania listopadowego i poznaniu Francji, przeżywa rozczarowanie liberalizmem, który okazuje się projektem wolności indywidualnej i ekonomicznej, niepozwalającym żywić nadziei na odzyskanie niepodległości przez Polskę. Mickiewicz proponuje więc swoją własną wersję myśli wolnościowej, umocowanej w chrześcijaństwie. To rozczarowanie myślą liberalną, które jako pierwszy na taką skalę przeżył i opisał poeta, stało się jednym z ważnych fragmentów polskiego pola symbolicznego, działającego także w czasach po Mickiewiczu.
Słowa kluczowe: Mickiewicz, romantyzm, liberalizm, polityczność

Dział: Rezonans romantyczny

Abstrakt:

Celem artykułu jest zastosowanie niektórych aspektów teorii aktora-sieci do analizy kultury
naukowej rozwijanej w Wilnie przez Towarzystwo Filomatów. Autor stara się prześledzić
performans elektryczności w jego zdolności wiązania się z innymi aktorami i stabilizowania
niektórych układów wiedzy. To oddziaływanie było jak dotąd tylko szczątkowo rozpoznane
w historii literatury i kultury romantycznej. Metoda badania materiałów historycznych
polegająca na postulowanym przez Bruna Latoura „śledzeniu aktorów” pozwala
uprzywilejować praktyki i lokalne powiązania ponad systemowe ujęcia tego, co romantyczne.
Dzięki temu materia romantyczna jest w stanie stawiać opór wszelkim prostym przełożeniom
i translacjom, które towarzyszą dzisiejszym strategiom narracyjnym.
Słowa kluczowe: Bruno Latour, Adam Mickiewicz, Tomasz Zan, elektryczność, nauka,
literatura.

Dział: Rezonans romantyczny

Dział: Rezonans romantyczny

Abstrakt:

Artykuł prezentuje wybrane odwołania do romantyzmu, jakie można odnaleźć w koncepcji geopoetyki stworzonej przez Kennetha White’a. Romantyzm jako prąd ideowy jest bowiem jednym z zasadniczych elementów myśli tego szkockiego pisarza i teoretyka literatury, ale również innych współczesnych badaczy i twórców. Inspiracją, której najczęściej dostarcza dziś ów nurt, jest „naturocentryczna” i antykapitalistyczna wizja świata. Celem tekstu jest próba sformułowania odpowiedzi na pytanie o to, jakie znaczenie może mieć geopoetyka w dobie antropocenu, a także czym – wobec kryzysu ekologicznego – jest sam romantyzm. Autorka stawia tezę, że coraz powszechniejsze w pracach badaczy i twórców, zainteresowanych kwestiami ekologicznymi, odwołania do romantycznych koncepcji są nową alternatywą myślenia o rzeczywistości, a nie prostym powrotem do przeszłości.

Słowa kluczowe: antropocen, geopoetyka, Kenneth White, romantyzm

Dział: Rezonans romantyczny

Abstrakt:

Współczesne rozumienie animizmu pozwala się przyjrzeć raz jeszcze utrwalonemu przez romantyków ludowemu dziedzictwu, przechowującemu relikty autochtonicznej słowiańskiej wyobraźni. W podaniach, pieśniach i przyśpiewkach ujawniają się bowiem ślady tradycyjnej wiedzy o otaczającym świecie, która czerpie z bezpośredniego kontaktu z przyrodą i zakłada ontologiczną równorzędności wszystkich stworzeń. Prowadzone przez Zoriana Dołęgę Chodakowskiego badania terenowe nie tylko ocalają tę nieantropocentryczną przeszłość, ale skłaniają dziś do namysłu nad aktualnością jej najbardziej etycznych propozycji.

Słowa kluczowe: nowy animizm, wiedza indygeniczna, postsekularyzm, postantropocentryzm, human-animal studies

„Znam tylko wolność pomiędzy dobrem a złem” – o podmiocie blackmetalowym jako romantycznym buntowniku

Kamil Barski

Dział: Rezonans romantyczny

Abstrakt:

Nagła śmierć najważniejszych urzędników państwowych w katastrofie smoleńskiej zaburzyła społeczny ład, wytwarzając potrzebę mitycznego usensownienia tragedii i uporządkowania rozbitego świata. Poezja smoleńska odegrała ważną rolę w kształtowaniu opartego na romantycznym wiktymizmie mitu smoleńskiego. Wiersze smoleńskie można w takiej optyce czytać jako rodzaj obrzędu, którego funkcją jest uporządkowanie rozbitej rzeczywistości społecznej i symbolicznej. Artykuł podejmuje próbę analizy właściwości tego mitu oraz prześledzenia topiki ofiarniczej w wybranych wierszach smoleńskich.

Słowa kluczowe: poezja smoleńska, wiersze smoleńskie, katastrofa smoleńska, pamięć romantyzmu, retoryka postromantyczna, mit smoleński

Dział: Esej

Abstrakt:

Artykuł przedstawia ewolucję twórczą Paula Butterfielda w kontekście bluesowego Chicago, gdzie w latach 60. dokonała się rewolucja kulturowa, polegajaca na włączeniu afroamerykańskiego bluesa w główny nurt wieloetnicznej kultury tego kontynentu. Bezprecedensowym symbolem owej integracji był The Paul Butterfield Blues Band, w którym znaleźli się czarni i biali Amerykanie. Jego lider okazał się ostatecznie – także dzięki współpracy z jednym z ojców-założycieli bluesa elektrycznego, Muddy’m Watersem – epokowo ważnym artystą transkulturowym (w sensie mediacji między kulturą czarnej i białej Ameryki), transgatunkowym (w sensie wzbogacania estetyki bluesa o elementy hinduskiej ragi czy brzmień bigbandowych w sposób inspirujacy dla rocka), a także kreatywnym (w sensie dyspozycji artystycznej).

Słowa kluczowe: transkulturowość transgatunkowość blues jazz rock

Dział: Na warsztacie

Abstrakt:

Niniejszy artykuł stanowi omówienie podstawowych poglądów i stanowisk tzw. środowiska neomesjanistycznego, ze szczególnym uwzględnieniem elementów dyskursu pesymistycznego oraz katastroficznego. Pole analizy stanowi jedna publikacja książkowa – Liturgia dziejów autorstwa Pawła Rojka, oraz kilka pomniejszych tekstów opublikowanych przede wszystkim w periodykach „Czterdzieści i cztery” oraz „Pressjach” – czyli czasopism, które najczęściej na swych łamach gościły wypowiedzi tzw. neomesjanistów.

Słowa kluczowe: mesjanizm, neomesjanizm, Hoene Wroński, Jan Paweł II, katastrofizm, pesymizm, Kościół katolicki.

Dział: Na warsztacie

Abstrakt:

Tekst jest próbą rozszerzonej, głównie kulturoznawczej, interpretacji teoriopraktycznych projektów Andrzeja Wielgosza zawartych w Cyfrowej bazie danych form, obrazów i projektów  jako kontynuacji realizowanego od 1978 roku Słownika znaków rysunkowych. Celem zawartych w tej bazie projektów jest namysł nad metapoziomem projektowania, jak i widzenia oraz doświadczania przestrzeni. Poruszone zagadnienia dotyczą formy organizacji danych, widzenia miasta i przestrzeni publicznych jako zbioru danych, sensotwórczego sposobu przemieszczania się w miejskiej przestrzeni, spekulatywnych utopii projektowych XXI wieku oraz kontekstów lokalnych związanych z odczytywaniem przestrzeni miasta Poznania.

Słowa kluczowe: Andrzej Wielgosz, cyfrowa baza danych, przestrzenie publiczne, flaneur, utopie projektowe, miasto, Poznań, widoki aksonometryczne, projektowanie

Dział: Felieton

Dział: Felieton

Dział: Felieton