Efekt „milczenia zwierząt” w posthumanistyce

W monumentalnej rozprawie „Le silence des bêtes: La philosophie à l’épreuve de l’animalité” (Milczenie zwierząt. Filozofia wobec doświadczenia zwierzęcości), która ukazała się we Francji niemal 30 lat temu, a której polski przekład zapowiadamy w tym numerze „Czasu Kultury”, Élisabeth de Fontenay przygląda się tytułowemu milczeniu zwierząt w historii filozofii i literatury, od starożytnych traktatów o wegetarianizmie, przez XIX-wieczną filozofię niemiecką, po XX-wiecznych myślicieli francuskich takich jak Jacques Derrida czy Gilles Deleuze.

De Fontenay można śmiało uznać za prekursorkę tego, co dzisiaj nazywamy posthumanizmem czy humanistyką nieantropocentryczną. Na podobnych zasadach jak przedstawiciele i przedstawicielki zwrotu zwierzęcego odnosi się ona do cezury Zagłady. Podziela pogląd Derridy o potrzebie rozszerzenia znaczenia ludobójstwa, génocide, na każdy, również nie-ludzki genos. Milczenie zwierząt jest milczeniem o ogromie cierpienia doświadczanego przez inne gatunki z rąk ludzi od początku naszej wspólnej historii.

Podejmując tytułową formułę monografii de Fontenay, chcemy uczynić ją hasłem wywoławczym, postawić szersze pytania, zdając sobie sprawę, że są one – by posłużyć się przytaczanymi przez filozofkę słowami Denisa Diderota – „natury fizycznej, moralnej i poetyckiej”.

Po pierwsze, interesuje nas, co w sensie dosłownym, dla współczesnych studiów nieantropocentrycznych, oznacza „milczenie zwierząt”, zwłaszcza wobec zaawansowanych, szeroko zakrojonych badań nad komunikacją pozaludzkich gatunków oraz jednoczesnych poszukiwań różnych wymiarów pozajęzykowego poznania.

Po drugie, zależy nam na odważnym i krytycznym namyśle nad tym, w jakich obszarach sama posthumanistka wciąż ustanawia milczenie zwierząt, czego im odmawia, jakie przekonania na ich temat pozostają dla niej nie do pomyślenia.

Po trzecie wreszcie, jakie projekty myślowe czy pojedyncze zjawiska marginalizuje, uznaje za niewarte przyswojenia, rozwijania – zbyt radykalne, zbyt kontrowersyjne czy może nie dość poważne, bo odbiegające od przyjętych współcześnie procedur poznawczych i dyskursywnych.

Zależy nam na otwarciu możliwie szerokiej, pogłębionej, wielostronnej dyskusji na ten temat różnych wymiarów i konceptualizacji „milczenia zwierząt”.

Zachęcamy również do wejścia w dialog z mało znaną w Polsce myślicielką. Inspirujący w kontekście podejmowanych dziś poszukiwań może być również sposób, w jaki filozofka konstruuje swój wywód. Nie poszukuje bowiem jasnych i wyraźnych idei, ale niejasności, nieoczywistości i zagubienia, które pozwala wyzwolić się z przyzwyczajeń poznawczych utrudniających dostęp do zwierzęcości w jej milczeniu. Jak sama pisze, porusza się po omacku, można powiedzieć, że błądzi czy raczej błąka się po historii filozofii i literatury. Odtwarzając omawiane teksty, nie stosuje naukowego rygoru, ale pozwala czytelnikom i czytelniczkom odkrywać to, co przypadkowe, niespójne czy z dzisiejszej perspektywy „naiwne”, jak myśl o tym, że ptaki mają w sobie więcej duchowości z racji tego, że ich kości wypełnione są powietrzem.

Zapraszamy do nadsyłania rozmaitego rodzaju filozoficznych oraz kulturowych analiz: esejów, studiów przypadków, krytycznych rozpoznań i prób syntetycznych ujęć.