Opowieści z niepamięci

Pierwszego września rozpoczęła się pięcioletnia kadencja Mai Kleczewskiej na stanowisku dyrektorki Teatru Powszechnego w Warszawie. Niecałe trzy miesiące później odbyła się pierwsza premiera, realnie inicjująca nowy rozdział w dziejach praskiej sceny. Wyreżyserowana przez Kleczewską „Sublokatorka” to pieczęć zmiany, którą zwiastowała koncepcja programowa i organizacyjna przyszłej dyrektorki, zatytułowana „Teatr Powszechny – TEATR PRZYSZŁOŚCI / TEATR OTWARTY”. Pojawiający się w niej projekt przedstawienia na podstawie reportaży Hanny Krall pochodzących z obszernego, wydanego w 2017 roku zbioru „Fantom bólu. Reportaże wszystkie” opisany został w drugim z dziesięciu punktów wskazujących kierunki rozwoju głównego programu stołecznej instytucji. Przedstawienie wpisane zostało w hasło „WARSZAWA, czyli PAMIĘĆ”. O ile odwołanie do stolicy – choć bez większego trudu można wskazać je w scenariuszu „Sublokatorki” i w samym spektaklu – nie pełni w nim kluczowej roli, o tyle temat pamięci wybija się w nim na pierwszy plan. Czy Kleczewska podważa tak znaczenie, akcentowanego w jej koncepcji, nastawienia na „przyszłość” i „otwartość”? Raczej daje wyraz przekonaniu, że pamięć i krytyczna wiedza o przeszłości mogą chronić społeczeństwa przed powtórkami historycznych błędów i zaniedbań. „Sublokatorka” to niełatwy w odbiorze spektakl o sporym ciężarze, w którym krytyczna refleksja etyczna i emocjonalne zaangażowanie widzów są ważniejsze niż estetyczne atrakcje.

Zrealizowane przez Kleczewską przedstawienie – wbrew deklaracji reżyserki, że nie interesuje jej „teatr sznurka i patyka”, która mogła być interpretowana jako zapowiedź powrotu do stylu zapewniającego jej popularność kilkanaście lat temu („Sen nocy letniej” Narodowy Stary Teatr 2006, „Burza” i „Podróż zimowa” Teatr Polski w Bydgoszczy 2012 i 2013) – wykorzystuje tradycyjne, raczej skromne narzędzia teatralnego oddziaływania. Priorytetem „Sublokatorki” jest etyczny wymiar ludzkiej egzystencji, co wpisuje ją w nurt twórczości Kleczewskiej, który koncentruje się na osobistym doświadczeniu jednostki, ukazywanej na tle tragicznych zdarzeń historycznych. Środki użyte w spektaklu Teatru Powszechnego opierają się głównie na narracji i konwencjonalnych, stonowanych działaniach aktorskich. Przedstawieniu, dotykającemu tematów znanych z wielu wcześniejszych projektów reżyserki, takich jak „Malowany ptak” (Teatr Polski w Poznaniu 2017) czy „Łaskawe” (Teatr Śląski 2022), zdecydowanie bliżej do – zrealizowanych znacznie skromniej od wspomnianych, ale bliskich im w wymiarze egzystencjalnym – „Golema” (Teatr Żydowski 2017) czy „Ocalonych” (Dom Spotkań z Historią 2024).

Głównym tematem teatralnej „Sublokatorki” jest pamięć – widziana zarówno w kontekście rys, które wydrapują w niej zagrożenie, lęk czy przemoc, jak i wyparcia, pozwalającego na odzyskanie wewnętrznego spokoju przez jednostkę, a nawet nieświadomości, chroniącej ją przed możliwym bólem. Charakterystyczne dla literatury Krall odwołania do Zagłady nie pozwalają na zignorowanie przedmiotu pamięci – tego, o czym się pamięta, czego wspomnienia zostają przekłamane i wszystkiego tego, co znika we mgle niepamięci albo zostaje pogrzebane przez nowe wrażenia. Na scenie pojawiają się i wspominane są postaci ofiar, których pamiętanie powinno być naszym obowiązkiem. Mówi się też o oprawcach i ich winach – ich także nie wolno zapominać. Wybrzmiewają również relacje świadków, których los zobowiązał do przechowywania wspomnień i dawania świadectwa. Równocześnie jednak większość, z licznie przywołanych osób i zdarzeń, pojawia się w spektaklu jedynie we fragmentarycznych, szczątkowych relacjach. Tylko jedna, może dwie sceny pozwalają publiczności na pełniejszą rekonstrukcję ludzkich istnień: to sekwencja ukazująca dziewczynkę o „niedobrym” wyglądzie i jej „aryjską” matkę na posterunku granatowej policji, oraz scena odtwarzająca incydent, podczas którego dziecko, zaskoczone wejściem do pokoju obcego mężczyzny, chowa się w szafie, będącej jego bezpiecznym schronieniem. Poza tym w centrum zainteresowania realizatorów nie znalazły się konkretne zdarzenia czasu minionego, które chcieliby obudowywać szerszym kontekstem. Częściej obracają w palcach iprzyglądają się fragmentom rozpadającego się archiwum zbiorowej pamięci, do którego pełny dostęp mają już tylko nieliczni – zainteresowani, specjaliści i czytelnicy Krall. Wielu pozostałych – zbyt często wykazując się ignorancją – gotowych jest po przeczytaniu kilku lektur szkolnych deklarować, że o Holokauście wiedzą już wszystko. Takie osoby, opierając się na fasadowych informacjach i schematach poznawczych, potrafią krytycznie odnosić się do każdego wykorzystania odniesień do Zagłady we współczesnej twórczości artystycznej. To ich, ale też nasza niepamięć mogła skłonić realizatorów spektaklu do przesunięcia akcentów: wbrew wielokrotnie podkreślanej przez autorkę „Fantomu bólu” konieczności przechowywania wiedzy o ofiarach Zagłady tematem „Sublokatorki” nie są konkretne osoby ani wydarzenia, a natura pamięci.

Teatralna „Sublokatorka” nie opiera się na jednorodnej, rozwijanej stopniowo, fabularnej narracji. Wskazany w tytule reportaż, sam zresztą nielinearny, wzbogacają motywy pochodzące z innych tekstów Krall, takich jak „Biała Maria”, „Król kier znów na wylocie”, a nawet – znajdującego się na liście lektur szkolnych – „Zdążyć przed Panem Bogiem”. Wiele z wykorzystanych w scenariuszu sytuacji zostało dopowiedzianych po latach w opublikowanej przez Wydawnictwo Literackie na początku października tego roku rozmowie Wojciecha Tochmana z autorką („Pożegnanie z Narwią”). Część z nich zyskała tak nowy, współczesny kontekst. Można nawet odnieść wrażenie, że osobiste komentarze i dopowiedzenia reporterki, a także formułowane przez nią deklaracje dotyczące celów literatury, stały się drogowskazami dla twórców warszawskiego przedstawienia. Wpisaną w nie narratorkę rozpoznać można jako alter ego Krall.

Grana przez Karolinę Adamczyk postać trzyma się na marginesie fragmentarycznych opowieści i odgrywanych scenek. Nie jest ich pełnoprawną uczestniczką, a jednak angażuje się w ich przebieg: ujawnia własne emocje, zadaje pytania dociekając szczegółów, a czasem też dopowiada coś od siebie albo powtarza zdania wypowiadane przez inne postacie. W ten sposób podkreśla znaczenie ziaren pamięci i przyczynia się do zachowania ich dla przyszłości. Przyjmuje funkcję strażniczki pamięci. Nie ujawnia się jednak jako artystka języka, co nie było bez znaczenia dla samej Krall, kiedy opisywała zasłyszane historie, wzbogacając je własnym doświadczeniem. Choć sceniczna postać nie wyręcza teatralnych widzów, łatwo domyślić się, że ze skrawków ludzkich wspomnień jest w stanie uszyć pełną wizję świata, który naziści, ich współpracownicy, opłacani i ochotniczy kolaboranci chcieli „oczyścić” z Żydów. To ona, na samym początku przedstawienia, inicjuje wielogłosowy strumień opowieści, przeplatających się w dalszych jego częściach. Na samym początku, jeszcze przed wygaszeniem świateł na widowni, prosi: „Opowiedzcie mi coś. Opowiedzcie historię. Ważną, prawdziwą. Cudzą albo o sobie”. Po tym wezwaniu spośród publiczności wychodzą osoby dzielące historiami Żydów w Polsce czasu II wojny światowej. Przywołują zdarzenia z życia – i śmierci – swoich matek, dziadków i babć. Wspominają próby ucieczek z transportów zmierzających do obozów zagłady i próby samobójcze. Mówią o poczuciu zagrożenia, obezwładniającej rezygnacji i sile pragnienia, by przeżyć. Po kilku zdaniach każda z tych osób schodzi w głąb scenicznej zapadni, co można rozumieć jak zapowiedź zniknięcia jej opowieści w odmętach niepamięci.

Tytuł spektaklu jest nie tylko nawiązaniem do – wznowionej w maju tego roku z poprawkami autorki – książki Krall. Sublokatorka to także figura reprezentująca tymczasowość; osoba niezakotwiczona, zależna od innych, pozostająca na ich łasce i niełasce, często samotna. Ze sceny mówi się, że jej atrybutem – co podkreśliła Krall w swoim tekście – jest czerń. Wiele sublokatorek czasu wojny, poza śmiercią, która mogła przyjść w każdej chwili, albo rezygnacją z dalszego życia, do której często ograniczały się możliwości podjęcia przez nie jakiejkolwiek świadomej decyzji, nie miało innego wyjścia, jak tylko znieczulać ból. Jedna z postaci stwierdza w czasie przedstawienia: „Przeżyli ci, którzy zdecydowali się nie dopuszczać do siebie współczucia i cierpienia”. Inna uczy się, jak reagować na opowieści o stracie, doświadczanej przez innych ludzi, kiedy jej matka sugeruje, by odpowiadała: „No trudno, ale ja żyję”. To zdanie wybrzmi w dalszej części spektaklu.

Najważniejszą z kryjówek sublokatorek są zakamarki w mieszczańskich kamienicach – schowki, komórki, szafy. Nawiązania do takich miejsc odnaleźć można w scenografii stworzonej przez Fabiena Lédé. Kilka wielkich, przesuwanych przez aktorki i aktorów modułów, które mogą kojarzyć się z przesuwnymi drzwiami wielkich naściennych szaf w zabudowie – a może też z pokrytą parkietem w jodełkę podłogą – raz zasłania, to odsłania wnętrze sceny. Znikający za nimi ludzie czasem giną bez śladu, jakby porywani byli do innego wymiaru czy świata, a czasem – wraz z kolejnym przesunięciem – wracają do scenicznego życia i realnego istnienia w jego ramach.

Większość pierwszej, dwugodzinnej części spektaklu Kleczewskiej przypomina patchwork złożony ze skrawków wspomnień. Postaci, których role czasem przyjmowane są przez aktorki i aktorów tylko na chwilę, mogłyby przywracać pamięć o przeszłości. Jednak fragmentaryczność opowieści, w których uczestniczą i które współtworzą, „morfowanie” (jak w wywiadzie z Anetą Kyzioł w „Polityce” Kleczewska nazwała sytuację, w której jeden aktor gra kilka osób), przeplatanie się odmiennych wątków oraz planów czasowych czy niestabilność fabuły dezorientują teatralnych widzów. Taka konstrukcja nie służy atrakcyjności spektaklu. Dodatkowym obciążeniem są ciągłe powroty do narracyjnych form wypowiedzi, będące komentarzami dystansującymi widzów wobec prezentowanych zdarzeń. Przytłaczający, ciężki, monotonny szum informacyjny kondensuje się i materializuje w trzech postaciach, znajdujących się w małym pokoiku zbudowanym w głębi sceny, wyobrażającym wnętrze posterunku granatowej policji w okolicach warszawskiego dworca. Przed umundurowanym funkcjonariuszem (Mateusz Łasowski) stoi matka (Agnieszka Przepiórska) trzymająca za rękę córkę. Matka ma bardzo dobry wygląd. Córka jest podejrzanie ciemna. Matka nie zna modlitwy Anioł Pański, którą córka mówi ją bez chwili wahania. Policjant nie wie, co zrobić. Nakazuje, by same, przez noc, zdecydowały, która z nich jest Polką, a która Żydówką. Polka wyjdzie – decyduje, a Żydówka zostanie. To sytuacja, która zostaje kilkukrotnie powtórzona w działaniach aktorskich i opowieściach różnych osób. W każdej z jej wersji córka – którą wyobraża manekin dziecka – milczy. W jej imieniu wypowiada się narratorka, ponieważ to ona jest strażniczką pamięci. Pomiędzy postaciami, ubrana w białą szatę, krąży katolicka święta i adresatka niewypowiedzianej modlitwy – Maryja. Krall sugeruje, że wie, komu kobiety zawdzięczają ocalenia.