Kurz po bitwie

„Krzyżacy” zrealizowani w Teatrze im. Stefana Jaracza w Olsztynie nie są pierwszym spektaklem Jana Klaty opartym na twórczości Henryka Sienkiewicza. W 2009 roku w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie wystawił on, wielokrotnie nagradzaną, „Trylogię”, w której – wraz ze współautorem adaptacji Sebastianem Majewskim – krytycznie przyglądał się narodowej mitologii, wzorcom bohaterstwa oraz imperatywowi męczeństwa wpisanym w dzieło pisarza określonego niegdyś przez Witolda Gombrowicza mianem „Homera drugiej kategorii”. Ta przewrotna, krytyczna pochwała (czy też pochwalna krytyka), będąca wyrazem ambiwalentnego stosunku do twórczości wybitnego „krzepiciela serc”, zdaje się w dużym stopniu odpowiadać także stanowisku, jakie względem twórczości autora „Potopu” prezentuje reżyser, który w tym sezonie objął dyrekcję Teatru Narodowego w Warszawie. Z jednej strony jest on bowiem słusznie przekonany o kluczowym wpływie twórczości Sienkiewicza na kształtowanie zbiorowych wyobrażeń na temat polskiej historii i tożsamości, a z drugiej – w wielu momentach potrafi dostrzec konieczność wzięcia w nawias propagowanych przez pisarza treści i postaw, zdystansowania się od przekazu podporządkowanego wymogom czasów, w których powstawały jego dzieła.

Współgra z tym przekonanie – wyrażane przez Klatę chociażby w wywiadzie opublikowanym niedługo przed premierą „Krzyżaków” – że powieść Sienkiewicza należy postrzegać jako element kultury masowej początków XX wieku, swoisty serial (dzieło drukowano przecież, podobnie jak wiele innych jego powieści, w odcinkach) będący kompensacyjnym remedium na politykę prowadzoną przez pruskiego zaborcę. Stwierdzenie to okazuje się jeszcze bardziej znaczące, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że recepcja „Krzyżaków” jest współcześnie w dużej mierze zapośredniczona przez filmową adaptację Aleksandra Forda. Ciesząca się ogromną popularnością zarówno tuż po premierze, jak i w kolejnych dekadach ekranizacja powieści pod względem ideowym również stanowiła odbicie swoich czasów – wpisywała się w bieżącą politykę, akcentując nacjonalistyczne przesłanie i podbudowując antyniemieckie (a szerzej – antyzachodnie) nastroje. Mając na uwadze te konteksty, Klata spogląda przez pryzmat „Krzyżaków” na polską współczesność, zgodnie z wyrażonym we wspomnianym wywiadzie przeświadczeniem, że Sienkiewicz nadal posiada „klucz, kluczyk, a może wytrych do duszy narodu”. O ile jednak – jak często u tego reżysera – machina teatralna działa tu bez zarzutu, dając widzom wiele powodów do zadowolenia, o tyle pod względem sensów wynikających ze spektaklu sytuacja okazuje się bardziej skomplikowana – niekoniecznie prowadząc do pozytywnych wniosków.

Adaptację powieści wraz z reżyserem przygotowała Ishbel Szatrawska, pochodząca z Olsztyna prozaiczka (nominowana w 2024 roku do Nagrody Literackiej „Nike” za powieść „Toń”) i autorka dramatów. W zaproponowanym przez nich teatralnym ujęciu dzieła Sienkiewicza nie brak scen rozpoznawalnych i dobrze pamiętanych, akcja podąża bowiem tropem głównych, obecnych w narracji epizodów, przeplatając wątki odnoszące się do wojennych potyczek i krzyżackich niegodziwości z miłosnymi perypetiami Zbyszka z Bogdańca (Maciej Cymorek). Twórcom udaje się jednak również wydobyć kwestie znacznie słabiej obecne w pamięci odbiorców – jak choćby fakt, że wydarzenia w powieści rozgrywają się w czasie przekraczającym dekadę – oraz zwrócić uwagę na tematy, które u Sienkiewicza są zaledwie sugerowane. To przede wszystkim losy kobiet, dobitnie ucieleśniane na scenie przez zgwałconą po porwaniu Danusię (Agnieszka Giza-Gradowska) czy „służki zakonu” wykorzystywane przez Krzyżaków.

Istotne przesunięcie interpretacyjne stanowi także sam sposób potraktowania postaci Zbyszka, Danusi i Jagienki (Małgorzata Rydzyńska). Wszystkie one – znakomicie i przekonująco zagrane przez aktorki i aktora olsztyńskiego teatru – charakteryzują się w spektaklu znacznie większą złożonością i wielowymiarowością, niż wynikałoby to z lektury powieści. Zbyszkowi nie brakuje młodzieńczej, niefrasobliwej i buńczucznej porywczości, będącej źródłem niezliczonych zmartwień jego stryja, Maćka (Maciej Mydlak), jednak jego impulsywne działania łatwiej zrozumieć jako konsekwencję szczerej miłości, o której spełnienie intensywnie zabiega. To, że Danusia nie jest jedynie obiektem adoracji i sama też odczuwa pożądanie, a Jagienka swoją życzliwością przykrywa niejednokrotnie gorycz płynącą z odrzucenia i nieodwzajemnionego uczucia, staje się pretekstem pozwalającym wyrwać obie postaci z dotychczasowego stereotypu. W ich działaniach uwidacznia się spora sprawczość, znacząco współgrająca z faktem, że fragmenty narracyjne – podawane zarówno bezpośrednio ze sceny, jak i z offu – są w spektaklu wygłaszane przez głosy kobiece.

Nie oznacza to bynajmniej, że w przedstawieniu dominuje tonacja serio – wręcz przeciwnie, od samego początku wiele scen rozgrywanych jest w konwencji groteskowego przerysowania graniczącego z parodią, a momentami nawet przekraczającego jej granicę. Zarówno polscy, jak i zakonni rycerze noszą połyskujące, srebrzyste puchowe kurtki i wykonane z tego samego materiału hełmy, przez co ich zbroje przypominają nieco kosmiczne skafandry. Wyglądają w nich w zasadzie identycznie, odróżniając się od siebie jedynie umieszczonymi na plecach emblematami – orłami i krzyżami – oraz znajdującymi się na krzyżackich hełmach „pawimi czubami”, które niewprawne oko mogłoby łatwo pomylić ze szczotką (znakomite projekty kostiumów i scenografia: Mirek Kaczmarek). Sygnałów ironicznego dystansu do powieści Sienkiewicza jest w olsztyńskim spektaklu znacznie więcej: ratując Zbyszka przed karą śmierci (słynne „Mój ci jest!”), Danusia okrywa go ratunkowym kocem izotermicznym; pojedynek Zbyszka z Rotgierem (Mikołaj Trynda) odbywa się z użyciem ogrodowych dmuchaw do liści; Sanderus (Radosław Hebal) ma na sprzedaż unikatową relikwię Świętego Napletka, a krzyżaccy rycerze jeżdżą konno równie dziarsko, jak u Monty Pythona (chociaż bez dźwięków wydobywanych za pomocą skorup orzechów kokosowych).