Chaos rzeczywistości

Debiutująca na repertuarowej scenie reżyserka Jadwiga Klata stanęła przed niełatwym zadaniem. Wystawiony przez nią w krakowskim Teatrze im. Juliusza Słowackiego „Koriolan” to rzadko inscenizowany dramat Williama Szekspira (być może zaczyna się to jednak zmieniać – na początku sezonu tę tragedię wyreżyserował w poznańskim Teatrze Nowym Stanisław Chludziński, a zalążki spektaklu Klaty były prezentowane w formule work in progress podczas zeszłorocznego, 29. Międzynarodowego Festiwalu Szekspirowskiego w Gdańsku). Tragedia ta stawia przed realizatorami szczególne wyzwania: wymaga wyrazistego klucza interpretacyjnego i dużej dyscypliny dramaturgicznej. Niejednokrotnie także – sporej odwagi w dokonywaniu skrótów, co w krakowskim przedstawieniu widoczne jest szczególnie wyraźnie: reżyserce, odpowiedzialnej także za adaptację i dramaturgię, udało się zamknąć całość przedstawienia w nieco ponad godzinie. Kosztem jej decyzji jest jednak utrata dramaturgicznej spójności i brak przejrzystości interpretacyjnej – spektakl nie wykorzystuje w pełni potencjału przyjętych założeń, a część jego sensów pozostaje niewyraźna albo powierzchowna.

Radykalne skróty przełożyły się na bardzo kameralną atmosferę przedstawienia, dobrze współgrającą z niewielką przestrzenią sceny w Domu Machin. Centralny element scenografii zaprojektowanej przez Wojciecha Miksa stanowi sporych rozmiarów dół, który kojarzyć się może z lejem po bombie albo rumowiskiem powstałym na skutek wojennego ostrzału, ale również z wykopaliskami archeologicznymi. Pomiędzy usypanymi na jego obrzeżach cegłami dostrzec można dawne i współczesne przedmioty codziennego użytku, a także fragmenty połamanych kolumn oraz inne elementy budowli odsyłające do starożytnego Rzymu. Publiczność zajmuje miejsca na trzech bokach prostokąta wyznaczanego przez metalowe ogrodzenie, typowe dla współczesnych placów budowy. W ten sposób widzowie zapełniają osobną, prowizorycznie oddzieloną przestrzeń – skutki wojny (i sama wojna) są tuż obok. Z tyłu sceny, we wnęce, w równym rzędzie wiszą kurtki od mundurów, widoczne tylko w niektórych scenach. Kiedy ujawnia je czerwone światło, wyglądają jak połcie mięsa na rzeźnickich hakach. Te subtelnie wprowadzane wieloznaczności dobrze realizują zamysł zaakcentowania współczesnego znaczenia sztuki Szekspira. Nie odbywa się to przez mnożenie doraźnych odniesień, tylko poprzez potraktowanie jej tekstu jako uniwersalnej opowieści o czasach chaosu, zagrożenia i niepokoju.

Obsada spektaklu została okrojona do czterech zaledwie osób. Bożena Adamek, Oliwia Durczak oraz Tomasz Wysocki występują w podwójnych rolach: grają zarówno rzymskie obywatelki (nie: obywateli), jak i – w tej kolejności – Wolumnię (matkę Koriolana), Wirgilię (jego żonę) i Aufidiusza, przywódcę wrogich Rzymowi Wolsków. Rolę tytułową gra Alina Szczegielniak, co jest pomysłem ciekawym, ale ostatecznie niewiele z niego wynika. Tłumaczenie go stwierdzeniem, że kobieta też może sprawować przywództwo, sprowadzałoby ten gest do banalnej deklaracji (a ponadto aktorka – z nielicznymi wyjątkami – wygłasza swoje kwestie w rodzaju męskim). Pozostaje on więc w dużej mierze zabiegiem symetrycznym wobec obsadzenia Wysockiego w roli obywatelki, co z kolei sugeruje rozluźnienie relacji pomiędzy płcią osoby odgrywającej daną rolę a płcią postaci. Zarazem jednak inscenizacja wyraźnie dąży do podkreślenia kobiecej perspektywy, czemu gender-blind casting – jeśli taka była intencja – raczej nie sprzyja.

Skondensowanie wyjściowego materiału skutkuje tym, że w przedstawieniu pozostaje niewiele miejsca na śledzenie rozwoju zdarzeń oraz ewolucji postaci. Wypreparowane z szekspirowskiej tragedii sceny skoncentrowane są wokół kluczowych punktów zwrotnych akcji: od zwycięstwa Koriolana nad Wolskami i perypetii związanych z jego staraniami o stanowisko konsula, przez utratę poparcia obywateli skutkującą banicją i sojusz z dawnymi wrogami, po odstąpienie od zemsty na Rzymie przypieczętowane śmiercią tytułowego bohatera. Niektóre z tych zdarzeń są ukazywane, przede wszystkim jednak stanowią punkt odniesienia, będąc przywoływane w wypowiedziach postaci. Za ich pomocą Klata stara się podejmować tematy odnoszące się do funkcjonowania wspólnoty: śledzi pojawiające się w niej napięcia będące wynikiem odmiennych, niejednokrotnie sprzecznych interesów jej członków i przygląda się zmiennym relacjom pomiędzy osobami sprawującymi władzę a obywatel(k)ami. Interesują ją również problemy związane ze sferą aksjologiczną. To szczególnie wyraźne, gdy odmienne wartości wchodzą ze sobą w konflikt, wymagając niełatwej, a nawet – jak na tragedię przystało – niemożliwej hierarchizacji. Redukcja klasycznie rozwijającej się akcji i oparcie spektaklu na ciągu następujących po sobie sytuacji sprzyja skupieniu uwagi na ich wymiarze afektywnym. Takie podejście rodzi jednak dwa poważne problemy: w połączeniu z dublowaniem ról sprawia, że bez dobrej znajomości tekstu niełatwo jest nadążać za tym, co się dzieje na scenie, a ponadto utrudnia niuansowanie i pogłębianie refleksji nad wielowymiarowymi kwestiami poruszanymi w spektaklu.