Systematyczny nieporządek w głowie

Jeśli jesteś, czytelniku, stąd, to wiesz, że wszelkie lokalne remanenty powiązane są z okazją: świętami, końcem roku podatkowego, czyjąś śmiercią. Wszystkie rozliczenia pomyślane są na czas określony, cyklicznie, być może dlatego, że czasem ich skala przerasta i efekt ogranicza się tylko do przestawienia starych szpargałów w inne miejsce. Najnowszy tomik Ilony Witkowskiej, „Ostatni biały kraj”, zbiera wszystko to, co w każdym sensie zastane (także w języku), i z całych sił próbuje nie poprzestać na prowizorycznych porządkach. Książce patronują dwie ostatnie strofy z wiersza Urszuli Kozioł „Glosa: Z wycieczki”:

nie ma się czego bać
w każdym razie
w tym labiryncie nie ma labiryntu
innego

nie ma się czego bać
w każdym razie
to nie w tym tutaj jest tamten drugi
to ten jest w tamtym

Uwagę w motcie zwracają przede wszystkim określenia wskazujące na obserwację świata z konkretnej, wszystkim znanej perspektywy („ten”, „tamten”) oraz zapewnienie, że „nie ma się czego bać”. My stąd tutaj – z tego kawałka Europy, czujni odbiorcy poezji – wiemy od razu, że to, co padło w cytacie, powinno być rozumiane dokładnie odwrotnie. Trzeba się przygotować, bo oto dzieje się najgorsze: zagrożenie czyha w tym, co znane i trzeba mieć się na baczności. Być może nie trzeba nawet sprawdzać, jak brzmiały pozostałe części przywołanego tekstu: hasło wywoławcze padło i teraz to już będzie.

Pierwszy, a równocześnie najdłuższy wiersz z tomiku Witkowskiej, czyli „opowieść fałszywego żółwia”, to wypisy z fraz powszechnie używanych, takie polsko-polskie rozmówki dla tubylców ku pamięci. Zabawne, że pierwszy z zwrotów brzmi „dzień dobry, jestem w rozsypce”, a po nim następuje wysyp fraz gotowych do użycia w wypowiedzi. Trudno wydzielić ich konkretne rodzaje, łatwiej określić ogólną atmosferę, jaką z sobą niosą. Co znaczące, każda oddzielona jest od kolejnej pustym akapitem. Trafiamy tu na zdania reprezentujące wewnętrzne skonfliktowanie, poczucie oszukania czy frazesy kojarzące się raczej z ludźmi ze starszych pokoleń, które nierzadko funkcjonują jako coś na kształt społecznie obowiązujących wierzeń.

Po liście gotowców do użycia, choć bez proponowanego kontekstu, odbiorca napotyka kolejną osobliwość: tym razem jest to tytuł, który nie posiada rozwinięcia. Wytłuszczony wers „kto nigdy nie skłamał, mówiąc cześć?” jest wszystkim, co czytelnik dostaje. Ten zabieg mnie zastanowił – może to próba diagnozy powierzchowności odczytań praktykowanych przez zbiorowość? Etykietkujemy po samych tytułach, mało kto czyta nawet leady. W spisie treści widnieje tytuł, a to przecież dobitnie świadczy o tym, że ciąg dalszy też w tej książce tkwi – kto by to sprawdzał? Witkowska poświęca sporo uwagi tego typu mechanizmom. Śledzenie eksploracji nie tylko języka, ale też książki (lub wręcz jej części składowych) jako czegoś, co nie jest niewinne, ergo neutralne, jest fascynujące i daje sporo odbiorczej satysfakcji.

Warto też przyjrzeć się tytułom wierszy w tomiku. Głównie są to zwracające uwagę z poetyckiego punktu widzenia frazy, czasem cytaty z tekstów kultury; tytułem może być zarówno imię i nazwisko rzeczywiście istniejącego ekonomisty, jak i postaci fikcyjnej, a mimo to uznanej za najwspanialszego czeskiego wynalazcę. Z podobnymi szaradami zdaje się korespondować nawet okładka tomiku w opracowaniu Piotra Zdanowicza, w której wykorzystano fotografię Marcina Urbanowicza. Biorąc książkę do ręki, czytelnik widzi fotografię przedstawiającą fragment nieutwardzonej drogi w znajomym sąsiedztwie trawy znikającej gdzieś we mgle. Biel zjawiska atmosferycznego prawie połyka nawet dane autorki i wprost koresponduje z tytułem książki. Bardzo cenię sobie tego rodzaju wyczucie i uważam za istotne w lekturze, bo może wprowadzić do niej nowe tropy.

dwie noce z rzędu ktoś kaszlał za oknem
– jestem przekonana, że to było do mnie
(…)
nikomu nigdy nie da się wytłumaczyć nic.

(„Przepraszam, czy mogliby panowie płonąć gdzie indziej?”, s. 19)

Przyznam otwarcie, że uśmiechnęłam się, czytając dwa pierwsze wersy, jak do czegoś znajomego. Witkowska portretuje tutaj specyficzną i bardzo tendencję przyjmowania treści do siebie w dotkliwy sposób przy równoczesnym występowaniu niezmordowanej społecznej impregnacji. Mam wrażenie, że to kolejna prezentacja nadmiernego wyczulenia na sygnały zagrożenia, które skutkują nieczułością w innych miejscach. Może dla odbiorcy poezji czytanie między wierszami wydaje się chlebem powszednim, ale kiedy pomyśli się o tej taktyce przeniesionej na inne, nie-literackie sfery życia, to nagle grunt usuwa się spod nóg. Podwójne lub wielokrotne zaprzeczenie („nikomu nigdy nie da się wytłumaczyć nic”), które jest dla języka polskiego czymś naturalnym, staje się na pewnym poziomie komunikacyjną przeszkodą nie do pokonania.

Z językiem pracuje się tutaj jeszcze w innej warstwie. Podmiot wierszy Witkowskiej nie raz doprecyzowuje fragmenty wypowiedzi jakby tylko po to, by zwrócić na nie uwagę. Właśnie ta poprawka może sygnalizować podszycie jakimś złowrogim sensem:

po pierwsze: nie podglądam, po prostu patrzę

po drugie: drżyjcie

(to nie jest groźba, to prezent na pożegnanie, jak kwiat od łopianu)

wszyscy drżyjcie
bo generalnie
należy drżeć

(„ty nawet nie wiesz, jak ja umiem być cicho”, s. 26)

Z jednej strony więc mamy do czynienia z próbami (nawet jeśli służące innym celom) cyzelowania języka, a z drugiej strony próbuje się go unieszkodliwić, odwracając znane frazy, jak np. „w tej łyżce miodu jest też beczka dziegciu” czy „zrobić nic z czegoś”. W pierwszej chwili wydaje się, że taki zabieg ma służyć wyrzuceniu z komfortu przyzwyczajenia, może ocuceniu komunikacyjnemu, ale może należałoby raczej traktować go jako po prostu konsekwencja niechlujstwa i braku skupienia? Ciężko to jednoznacznie określić. Czytając „Ostatni biały kraj” mam wrażenie, że na stole zgromadzono wszystkie możliwości, podczas gdy brakuje wiedzy, kiedy i jak użyć konkretnego narzędzia.

nie mamy pojęcia, co gdzie leży
na jakich morzach jakie wyspy

debata trwa: przed kim płaszczyć się,
komu całować pierścień

tysiące twarzy, jak ci święci na tym złotym obrazie

i wszyscy mówią naraz

(„białe nieba polskich wiosen”, s. 27)