Krytykowanie jako codzienna praktyka

Z Michałem Kozą, krytykiem literackim i kierownikiem kierunku studiów Krytyka Współczesna, oraz z Patrykiem Ciesielczykiem i Zuzanną Strehl, absolwentami kierunku, rozmawia Agata Puwalska

Agata Puwalska: Mam nadzieję, że w tej rozmowie spojrzymy na krytykę z różnych perspektyw. Na początek zapytam trochę przekornie – czy krytyka jest krytyką? Inaczej mówiąc: czym jest dla was krytyka tekstów literackich?

Michał Koza: Potoczne znaczenie słowa „krytyka” bliskie jest „krytykanctwu”. A zajmując się krytyką literacką (czy jakąkolwiek inną: filmową, teatralną, serialową, gier wideo…), niekoniecznie musimy trzymać się trybu pokazywania wad i wystawiania negatywnych ocen. Koniec końców chodzi przecież o coś innego – o rozpoznanie wartości danego dzieła. Wobec tego celu poszczególne formuły mówienia o literaturze mają wymiar strategiczny. Nie da się uciec od wartościowania, bo bez niego narzędzia krytyczne nie różniłyby się niczym od pogłębionej znajomości swojego przedmiotu. W tym sensie nie wystarczy być literaturoznawcą, by uprawiać krytykę, a sam krytyk nie jest po prostu ekspertem od książek, motywów, tradycji i kontekstów. Pracując na uniwersytecie, właściwie na co dzień muszę się mierzyć z tą różnicą. Chociaż nie zawsze jest dla mnie stuprocentowo wyraźna, to okazuje się całkiem pomocna w praktyce – bo pozwala na przykład zastanowić się, na ile krytyczna powinna być sama metoda naukowa, albo pilnować, żeby moje recenzje nie przerodziły się w artykuły badawcze. Odpowiednie „znawstwo” jest oczywiście w działalności krytycznej konieczne – i zakładam, że to przynajmniej jeden z powodów, dla których nasze studia okazały się tak kuszące dla wielu osób, które później zajęły się własną twórczością recenzencką.

Samo wartościowanie wymaga jeszcze pewnego dookreślenia, które wydaje mi się bardzo istotne w dzisiejszych czasach. Komercyjne media, zwłaszcza społecznościowe, przyzwyczaiły nas do „polecajek”, które są pewnym rodzajem oceny. Od krytyki różnią się jednak tym, że zamykają się w kręgu osobistego, prywatnego gustu, indywidualnej preferencji. Wartościowanie krytyczne zawsze stara się te wszystkie osobiste elementy możliwie zuniwersalizować, zadać pytanie o wartość w jak najszerszym, najpowszechniejszym kontekście. To również powód, dla którego wypowiedzi krytyczne są raczej dłuższe od zwykłego wpisu: „ta książka jest wspaniała, MUSICIE ją przeczytać #ksiazkanalato”. Inaczej rzecz ujmując, od „Czy mi się podoba?” przechodzimy do pytań typu „Czy takie pisanie literatury ma dzisiaj sens?”, po drodze całą rzecz uważnie analizując i argumentując. Oczywiście w konkretnym tekście takie krążenie między gustem a powszechnością ma znacznie więcej wdzięku artystycznego, do czego też staramy się osoby studiujące wdrożyć, pracując intensywnie w trybie warsztatowym nad naszymi tekstami. Bo chcemy, żeby krytyka była nie tylko krytyczna, ale też porywająca.

Zuzanna Strehl: Oczywiście zgadzam się z Michałem, że w krytyce nie da się uciec od wartościowania. Sama ocena nie jest dla mnie jednak najważniejsza. Recenzje, które najbardziej mi się podobają i które sama chciałabym pisać, to teksty skupiające się na pogłębieniu interpretacji i umieszczeniu książki w nowych kontekstach albo zwróceniu uwagi na aspekty pomijane we wcześniejszej recepcji. Cenne są dla mnie recenzje, po które sięga się po zakończonej lekturze, by zderzyć swoje przemyślenia z innymi interpretacjami. Zdecydowanie mniej uwagi poświęcam krytyce „polecającej”, mającej na celu zachęcanie do przeczytania. Nie przeczę, że gest bliskiego skupienia na jednym tekście jest sam w sobie aktem wartościującym. Jednak w moim odczuciu aspekt oceny nie jest tutaj kluczowy, nie jest stawką tak skonstruowanego tekstu krytycznego – z recenzji nie chcę dowiadywać się, czy książka jest dobra, tylko raczej jak działa w świecie i w kontakcie z czytelniczką; jakie wizje życia i rzeczywistości konstruuje.

Z tego względu zdecydowanie rzadziej sięgam po recenzje negatywne – krytykę, która jest najbliższa powszechnemu rozumieniu tego słowa. Choć jeszcze nigdy żadnej takiej nie opublikowałam, uważam je za konieczny element bliskiego kontaktu z tekstami kultury. Uświadomienie sobie, dlaczego dana lektura mnie rozczarowała lub wywołała szereg negatywnych emocji, bywa niemałym wyzwaniem intelektualnym, często dużo bardziej rozwijającym niż spisanie kilkunastu pozytywnych opinii. Wymaga większej uważności i staranności w konstruowaniu argumentów.

Patryk Ciesielczyk: Próbując odpowiedzieć na pytanie, chciałbym stanąć w kontrze do dość utrwalonego przekonania, że recenzja jako jeden z gatunków uprawiania krytyki jest podporządkowany regule jednoznacznej oceny. Bardzo źle czuję się w roli kogoś, kto ma orzekać, co jest stratą czasu, a co nie. Poważny problem budzi we mnie taki sposób rozliczania.

Zawsze staram się potraktować recenzję jako tekst, który może spełniać funkcję metakrytyczną. Nie chodzi mi jednak o przemawianie w imieniu nieuprawnionego „my”, gdyż jest to w gruncie rzeczy „ja” z ambicjami projektowania własnej perspektywy na innych. Mam w sobie silny opór wobec pojęć „gustu” czy „smaku”, ponieważ nie tylko pobrzmiewają w nich elitarystyczne inklinacje, ale także mają większą skuteczność dyscyplinowania (tym większą, im bardziej zredukowane zostaną do podstawowej opozycji dobry – zły). Wystarczy przypomnieć sobie, ile razy z pozycji protekcjonalnej wyższości orzekano o czyimś rzekomym „bezguściu” lub jak często asekuranckim pojęciem guilty pleasure w akcie samozawstydzenia usprawiedliwiano własne wybory estetyczne. Nie czuję potrzeby ciągłego legitymizowania swoich upodobań, ale przede wszystkim chciałbym uwolnić krytykę od autorytatywnego przymusu wartościowania, a raczej oddzielić ją od tonu „polecajkowego”. W tej podmiotowej dyspozycji daleko także do bycia ironistą, czyli – jak mawiał David Foster Wallace – wysyłania komunikatu „Nie mam na myśli tego, co mówię”, który miałby zabezpieczyć przed przesadną identyfikacją i za mocnym utożsamieniem z wydawanymi sądami.

AP: A czy macie w takim razie swoich „krytycznych” mistrzów?

PC: Nie chcę przywoływać nieskończenie długiej listy osób na różne sposoby związanych z krytyką bądź teorią krytyczną, na jakie natknąłem się podczas mojej studenckiej drogi czy też przypadkiem przy poszukiwaniu badawczych inspiracji. Zresztą do swoich wpływów przyznałem się już w poprzedniej odpowiedzi. Autor „Niewyczerpanego żartu” – z dywagacjami o tenisie, pułapkach solipsyzmu czy „dobrodziejstwach” ponowoczesności – zajmuje specjalne miejsce gdzieś pośród tych wszystkich nazwisk, których nie wymienię. Poza tym „mistrz” to słowo, które trochę mnie krępuje i brzmi zbyt uroczyście. Zawsze się śmiałem, że jak będę duży, to chciałbym formułować myśli tak jak z polotem i erudycyjnym rozmachem robi to Łukasz Najder. W czasach, gdy mocno angażowałem się w rozczytywanie śmieszkowo-inbiarskich wynurzeń, uważnie śledziłem również Łukasza Hassliebe. Wciąż, gdy czasem brakuje mi słów dla politycznej bieżączki, sięgam po teksty Galopującego Majora.

ZS: Raczej nie wierzę w mistrzów, to znaczy stawianie kogoś na piedestale i bezkrytyczne akceptowanie wszystkich działań i opinii tej osoby. Jest natomiast wiele osób, które szanuję, które są inspirujące, których teksty są moim zdaniem świetne i które mnie samą motywują do myślenia i pisania – nawet (a może tym bardziej), jeśli się z nimi nie zgadzam.

Dobra krytyka to dla mnie przede wszystkim taka, która „otwiera” na książkę i na inne sposoby myślenia, a nie „zamyka” w jednej interpretacji. W ten sposób pisze na przykład Dawid Kujawa – wiersz często przebywa u niego dość nieoczywistą drogę, co bardzo cenię. Dużą wartość widzę w tym rodzaju wrażliwości, który pojawia się w tekstach krytycznych osób poetyckich, między innymi Wojtka Kopcia, Filipa Matwiejczuka, Michała Memeszewskiego, a także Twoich, Agato. Ważna jest dla mnie rzetelność, czasami nawet taka „do bólu” – tu wiem, że zawsze mogę liczyć na Jakuba Skurtysa, Łukasza Żurka czy Zuzannę Salę.

MK: Zdecydowanie dołączam się do pochlebstw dla naszej wywiadowczyni. Chociaż, Agato, na ogół nie wskazujesz w biogramach swojej działki krytycznoliterackiej, to bardzo cenię Twoje teksty i prowadzone dyskusje, szczególnie za gruntowne rozpracowywanie każdego tematu.

Z początku miałem ochotę odpowiedzieć na to pytanie okrzykiem: „No gods, no masters” – ale to oczywiście nie byłaby całkowicie prawda. Nie czuję jakiejś szczególnej więzi z postaciami krytyki literackiej z przeszłości. Krytyka wśród różnych literackich „zatrudnień” stosunkowo mocno przylega do chwili teraźniejszej, mocno przynależy do historycznego momentu. Ale z drugiej strony tym bardziej nasłuchuję uważnie głosów, które mnie otaczają, staram się łowić ciekawe myśli, konstrukcje, strategie i tropy interpretacyjne. Od dłuższego czasu śledzę na przykład teksty Wojciecha Kopcia, który jest dla mnie wzorem pisania wspaniale balansującego między rzeczowym tonem a dobitnością, punctum krytycznego argumentu. Poza tym Wojciech świetnie otwiera, naświetla nawet bardzo trudne książki poetyckie. Do innych wspomnianych przez Was nazwisk dorzuciłbym jeszcze Antoninę Tosiek oraz Igora Kierkosza. Nie ukrywam też, Patryku, że Twoje teksty również są dla mnie zawsze soczystym kąskiem i kiedy tylko je zobaczę, otrzymują najwyższy priorytet.

Są też nazwiska, których nie mogę zdradzić – należące do osób studiujących, współpracujących ze mną podczas warsztatów krytycznych. Dzięki pracy mam między innymi tę dogodność, że mogę podpatrywać nowe krytyczne pomysły na bardzo wczesnym stadium ich powstawania. Czasem (a nawet częściej niż czasem) na naszych zajęciach zdarzają się prace, które mnie onieśmielają i przy których myślę sobie „chcę tak pisać, kiedy dorosnę”.

Skoro już mowa o pracy nad warsztatem, to jednak powinienem odnieść się do przeszłości – bo sięgam po teksty historyczne w poszukiwaniu inspiracji stylistyczno-retorycznych. To rzeczywiście może być nęcące i odświeżające, bo inne czasy oznaczają też zapomniane, wygasłe lub wyminięte możliwości języka polskiego. Zastanawiająco dużo czasu spędziłem na przyglądaniu się zdaniom u Boya-Żeleńskiego, z kolei czytanie Ignacego Fika zaszczepiło mi zagwozdkę, jak godzić ekstremalną ścisłość z wymaganiami artystycznej formy literackiej. Z podobną motywacją sięgam dzisiaj po teksty Łukasza Najdera – raczej rzadko mi po drodze z jego wyborami krytycznymi, ale za to stosowane przez niego eseistyczne stylizacje i poszerzanie erudycji językiem mediów cyfrowych dają mi do myślenia przy własnych tekstach. Z kolei z czasu między dawnymi a nowymi laty byliby to Michał Witkowski oraz Krzysztof Uniłowski.

AP: Wszyscy trochę odżegnujecie się od mistrzów, a jednocześnie wskazujecie przeróżne osoby, których sposób pisania coś Wam otwiera, być może ma jakiś wpływ na to, jak piszecie. Sama nie traktuję siebie jako krytyczki, a raczej jako autorkę impresji (śmiech), chociaż dziękuję bardzo za miłe słowa. Michał wspomniał o pracy nad warsztatem. Czy według Was pisania tekstów krytycznych można się nauczyć? Co w tym zakresie dały Wam studia na kierunku krytyki współczesnej?

ZS: Oczywiście, że pisania tekstów krytycznych można się nauczyć – to umiejętność, jak każda inna. Nie lubię dawać rad, ale mogę powiedzieć, co dla mnie jest najbardziej pomocne w „nauce krytyki”. Staram się po każdej przeczytanej książce zapisać sobie krótką notatkę dotyczącą moich wrażeń i opinii oraz poszukać choć jednej recenzji, która mogłaby wzbogacić lub podważyć moje odczytanie. Jestem wyznawczynią krytykowania jako codziennej praktyki.

Studia pozwoliły mi pokonać największą przeszkodę związaną ze wszystkimi rodzajami aktywności twórczej (a do takiej zaliczyłabym krytykę), to znaczy „wyjście z szuflady”. Warsztaty pozwoliły mi zderzyć się z opiniami prowadzących i współstudiujących o moich tekstach. Z początku trudno było mi poradzić sobie z tym nieprzyjemnym ściskiem w żołądku, strachem przed „nietrafnym odczytaniem”, ale z czasem nauczyłam się doceniać konstruktywną krytykę. Gdy się z nią nie zgadzałam, ćwiczyłam się w uzasadnieniu własnych decyzji, bronieniu konkretnego, „mojego” ujęcia tematu.

Gdy ukonczyłam swój pierwszy tekst krytyczny, zorientowałam się, że jeszcze nigdy nie przeczytałam żadnej książki tak wnikliwie. Właśnie w ten sposób wysiłek krytyczny przyniósł mi najwięcej pożytku.

MK: Dochodziłem do zajmowania się krytyką poprzez mniejsze działania „z doskoku” podczas studiów na polonistyce – na przykład pierwsze próby recenzenckie w „Popmodernie” i w „E-splocie”, prowadzenie spotkań czy uczestnictwo w dyskusjach. Całkowicie podzielam odczucie Zuzanny, że to właśnie zajmowanie się krytyką dało mi umiejętność czytania bardzo uważnego i otwartego na przeróżne myśli, konteksty (i nie tylko czytania, chodzi też o filmy, seriale, gry wideo itd.). Nawet bardziej uważnego niż w ramach wcześniejszej czysto literaturoznawczej praktyki.

Z czasem coraz lepiej dowiadywałem się zwłaszcza tego, gdzie szukać – czyli które czasopisma publikują ciekawe recenzje, w jakich miejscach toczy się żywa dyskusja i jak odróżniać słowotok od konkretu. Do tego dochodził wątek instytucjonalny, czyli orientacja w ośrodkach, miejscach, środowiskach i podmiotach, które tworzą to poletko. Nieraz przekonałem się, że zajmując się krytyką, tekstami, dla pogłębienia interpretacji wypada wiedzieć, co w trawie piszczy, a dzięki temu wyjściu poza czystą lekturę kontakt z kulturą staje się niesamowicie nasycony. Okoliczności, uwarunkowania i relacje towarzyszące literaturze to oczywiście coś, co poznaje się najlepiej w spotkaniach z żywymi ludźmi – również tutaj kryje się wartość kierunku, gdzie takie osoby razem studiują, szukają, tworzą, a nawet zakładają własne inicjatywy, na przykład czasopisma czy profile w mediach społecznościowych. Udowadniają, że można tworzyć treści jednocześnie nośne i merytoryczne.

PC: Studiowanie krytyki pomogło mi odejść od szkolnego, rozprawkowego stylu pisania. Choć na pewnym etapie edukacji wydaje się on niezbędny, nigdy nie czułem się w nim w pełni swobodnie. Dzięki warsztatom krytycznoliterackim i przedmiotom takim jak nurty i strategie krytyczne XX i XXI wieku zrozumiałem, że krytyka może wypracować swój własny idiom, co ośmieliło mnie do pisania po swojemu, zerwania z konwencjami, jak również podtrzymania przekonania o niekonkluzywności interpretacyjnych rozstrzygnięć. Dla mnie krytyka nie musi być wyłącznie praktyką podejrzliwą czy demistyfikującą, której celem miałoby być utwierdzenie mnie w przywileju deszyfrowania rzeczywistości z pozycji depozytariusza ostatecznego sensu.

Sądzę, że „praca nad warsztatem” nie polega na opanowaniu jednego „właściwego” wzorca pisania, lecz na znajdowaniu odpowiednich narzędzi umożliwiających artykulację czytelniczych intuicji i bardziej świadomą pracę z tekstem. Warsztat daje oparcie. W moim przypadku cały czas staram się, żeby nie skończyć tylko na instrumentalizowaniu teorii i przymilnym aplikowaniu sztywnych kategorii pojęciowych jako gotowych retorycznych wytrychów.

AP: Patryk powiedział, że „warsztat daje oparcie”. A czy są sytuacje, że może przeszkadzać, ograniczać?

ZS: Wydaje mi się, że tak. Bez świadomości warsztatu lżej wypowiadać opinie, przed którymi czasami powstrzymuje nas wiedza o tym, jak powinno się formułować wypowiedzi krytycznoliterackie albo co, jak i kiedy wypada powiedzieć.

PC: Warsztatowa biegłość może być ograniczeniem wówczas, gdy lekturowa pewność podsuwa gotową siatkę pojęć, która następnie niemal mechanicznie zostanie narzucona tekstowi. Dlatego cenię sobie wszystkie momenty, gdy literatura stawia opór i wytrąca mnie z tego poznawczego komfortu.

MK: Dorzuciłbym do tego wątek związany z różnorodnością form. Choćbyśmy układali najlepsze programy studiów krytycznych, nie obejmiemy nigdy do końca z góry tego, jak będzie wyglądać współczesna działalność krytyczna. Pewne formy (np. recenzja) są bardzo mocno utrwalone, ale inne pojawiają się i znikają, dzisiaj zwłaszcza w związku ze zmiennymi możliwościami platform medialnych. Warto więc i tutaj zachować otwartą (i krytyczną) głowę.