Strasznie strome podejścia

„Że niby to jest to strasznie strome podejście?” – ziomale z Polczakówki nie chcą uwierzyć. Siedzimy na wielkiej polanie, przyglądając się masywowi Lubonia Wielkiego, tego z masztem stacji radiowo-telewizyjnej i starym schroniskiem turystycznym, co wygląda trochę jak pagoda, a trochę jak namiot Włóczykija. Fakt, żółty szlak Percią Borkowskiego wiodący na szczyt z Zarytego, niegdysiejszej wioski, a obecnie zachodnich krańców Rabki-Zdroju, z tej perspektywy nie wygląda tak dramatycznie, jak głoszą miejscowe legendy. Sławetnych gołoborzy i urwistych skałek w gęstym lesie w ogóle nie da się dostrzec. „Z przełęczy Glisne to widać od razu, że jest na maksa pionowo” – mówi Darek z rezonem himalaisty. „Tutaj to byle dziadek w klapkach da radę”.

Reszta ekipy niby się podśmiechuje, ale w głębi ducha wszyscy czują niepokój. Opowiadałem im, że trasa jest zdradliwa, trzeba skakać po wielkich blokach skalnych i momentami wspinaczka robi się wyjątkowo uciążliwa – zupełnie jakbyśmy byli w Żlebie Kulczyńskiego na Orlej Perci, a nie w Beskidzie Wyspowym. No i będą musieli się sprężyć, bo mają do dyspozycji jedynie 150 minut na całą trasę tam i z powrotem, po drodze parę zadań do wykonania, a na skręcenia kostek i tłuczenie kolan o skały czasu nie przewidziano. „Szefie, nie ma opcji, po wczorajszym to łydy palą, jakby chciały się wściec, no i pan patrzy na te szlify” – Kamil pokazuje szramy i siniaki na lewej nodze. Dziewczyny także się skarżą, że Gorce dały im wycisk. No jasne, miękkiej gry tu nie ma, trzeba się wysilić, trasy są wymagające, przewyższeń tyle co w Tour de France, tylko rowerów brak i trzeba drałować na własnych nogach.

Ale zanim na start, gadamy o literaturze, taka była umowa. Wieje lekki wiaterek, słońce zaczyna prażyć, a tu wjeżdża temat piątki nominowanej do Nagrody Literackiej GDYNIA 2025 w kategorii przekład na język polski. Na pierwszy ogień – „Johnny Panika i Biblia Snów oraz inne opowiadania” Sylvii Plath w świetnym przekładzie Agi Zano, czyli pełna edycja 32 próz autorki „Szklanego klosza”. Legendarna amerykańska poetka ujawnia tu skomplikowane oblicze, dając czytelnikowi wgląd w swoją codzienność, ale także próbując sił w fabularnych formach krótszych i dłuższych. Miejscami jest sentymentalnie, miejscami kozacko, dzięki tłumaczce przekład skrzy się raz po raz fajnościami. „Zaraz, czy to ma coś wspólnego z Johnnym Wykałaczką?” – Paulina jest sceptyczna, bo nie należy do fanek filmu Roberta Benigniego. Istotnie, jego seans był trudnym doświadczeniem. Z książką Plath rzeczy mają się inaczej, niezależenie od tego, czy trafimy na żwawe, oparte na dialogach opowiadanie, na dziennik z pobytu w Anglii, czy szkic o tożsamości pisarki-kobiety.

„»Telepali się autobusem po górskiej drodze, a dzień szarzał powoli w czerń, aż wpadli w suchą śnieżną kurzawę, plującą w szyby drobnymi płatkami«” – jedno z dzieciaków wyrecytowało z nadmierną nabożnością początek prózki „W górach”. „Oo, od razu mocno w górę, stromizna jak z Ustrzyk Górnych na Wielką Rawkę!” – Darek nie ma wątpliwości, że to kawał dobrej roboty. Wizja mrocznych szczytów pogrążonych w zawiei robi na wszystkich duże wrażenie. Kontrastujący z tą scenerią dialog dwojga bohaterów, jadących rozklekotanym autokarem do sanatorium, nie pozostawia wątpliwości: nastrój robi się ciężki, zwłaszcza że siedzimy kilometr od ostatnich zabudowań rabczańskiego zdroju. Odruchowo nasłuchujemy odgłosów zbliżającej się burzy, ale niech to, jest piękna, wyżowa pogoda, trzydzieści na termometrze, gorąco i świetliście, zielono i niebiesko na spółę. Aż tu nagle „»przepadły ciepłe geometryczne światła, a pokryte śniegiem góry na zewnątrz pięły się ku niebu w nieodwracalnej ciemności. Nie wiał nawet najsłabszy wiatr, wszystko trwało nieruchomo, w zupełnej ciszy«”.

Zamarliśmy, ale na szczęście po chwili bańka niepokoju pękła – ciszę przerwało beczenie i pobrzękiwanie dzwoneczków. Pan Krzyś, okoliczny baca, przygnał na polanę wielkie stado owiec i kilka kóz dla towarzystwa. Wszyscy uśmiechnęliśmy się „»jak kot chowany na śmietance«” (Monika stwierdziła, że ten cytat z opowiadania „Wdowa Mangada” jest wart Nobla). Pośród owiec przegadaliśmy inne utwory Plath, w tym króciutką impresję „Superman i nowy kombinezon Pauli Brown”, dającą relację z dziecięcych fascynacji i snów. „»Conocne przygody w kosmosie«” okazały się bliskie doświadczeniom wielu z nas. Zaczęliśmy się przerzucać najbardziej fantastycznymi itinerariami, krążąc po skrawkach wszechświata i porzucając to, co prawdopodobne, na rzecz kompletnych szaleństw.

Szybko skaczemy na karty drugiej nominowanej książki, powieści „Pasierb” Juana José Saera mistrzowsko spolszczonej przez Barbarę Jaroszuk. Dzięki Saerowi, klasykowi XX-wiecznej literatury argentyńskiej, przedostajemy się do Río de la Plata początku XVI wieku. Śledzimy losy bezimiennego marynarza, który jest częścią wyprawy morskiej w głąb Ameryki Południowej. Spotkanie z Indianami kończy się tragicznie, okazują się oni spożywać ludzkie mięso; marynarz przeżywa jako jedyny z całej załogi i przyłącza się do plemienia. „Kto oglądał »Zamę« Lucrecíi Martel?” – pytam ziomali, którzy znów zastygli w milczeniu. Można było się tego spodziewać, nikomu nie jest do śmiechu. Film Martel jest swobodną ekranizacją powieści Antonia di Benedetto, innego z wielkich prozaików argentyńskich – i to do niego w dużej mierze nawiązuje Saer. Realistyczne opisy życia wśród rdzennej ludności i jej rytuałów sąsiadują z sekwencjami onirycznymi, których dostarcza straumatyzowany umysł bohatera.

Kamil twierdzi, że coś dziwnego dzieje się tu z językiem. Ma rację. Na pozór elegancki, wyrafinowany, momentami jak gdyby staroświecki, skrywa w sobie całą masę tajemnic – przekład Jaroszuk bezbłędnie oddaje ten efekt. Odnosimy wrażenie, że pierwszoosobowy narrator nie mówi nam wszystkiego, przemilcza to, co ważne, zwodzi nasze przeczucia, podobnie jak to się dzieje w innej rozprawie z kolonializmem – „Tabu” Miguela Gomesa. Patrycja, która dotychczas tylko słuchała, wpatrując się w małą owieczkę liżącą się po ratce, włącza się do dyskusji: „O, pamiętam ten film, byłam na nim z koleżanką, całe kino było puste! Muzyka super! No i ten Carlotto Cotta… Żeby nieco złamać to rozmarzenie, czytamy fragmenty Pasierba, który nagle zaczyna wybrzmiewać jak anty-Jądro ciemności Conrada. »Z sunącego ku nam szybko brzegu, choć nie widziałem tam jeszcze żadnej żywej istoty, zdawała się emanować ludzka rozszemrana obecność«”.

Dzieciaki wciąż nawiązują do istoty problemu: w jakim stopniu kanibalistyczne rytuały są symptomem pogardy wobec innych ludzi, a jak dalece hołdem wobec potęgi człowieka? Jakie są tu proporcje między pragmatyzmem a duchowością? Rafał, który dosiadł się do nas z opóźnieniem, bo, jak powiedział, miał „bardzo ważny międzynarodowy telefon”, twierdzi, że powieść tak naprawdę zaciera granice między językiem a tym, o czym on opowiada. Kiedy bohater wraca do Hiszpanii i zaciąga się do wędrownej trupy, by relacjonować swoje losy, dręczą go wątpliwości: „»Wspomnienia, które wytrwale mnie nawiedzają, nie zawsze pozwalają się uchwycić […]. Nie wiadomo już, gdzie jest środek wspomnienia, a gdzie zaś jego obrzeże«”. „To jest dopiero stromizna” – szepczą między sobą. Tylko Kamil mechanicznie skubie swoje strupy na łydce.

Gdy pan Krzyś wraz ze swoimi owczarkami – podhalańskim i border collie – przysypiają pod świerczkiem w promieniach południowego słońca, cała trzódka oddala się w poszukiwaniu smaczniejszych kąsków. Jedna z kóz, skuszona obfitością owoców, włazi w krzaki jeżyn, no i kłopot: meczy, bo zaczepiła się o ostre pnącze. Oto idealny start do rozmowy o powieści Tamty Melaszwili „Kos kos jeżyna”, którą z gruzińskiego przełożyła Magdalena Nowakowska. „»Idę przez kolczaste zarośla, ale, niech to diabli, wszystko wyzbierane! Tylko gdzieniegdzie jedna czy dwie jeżyny, niedojrzałe, takie, które tylko ptaki zjedzą«” – Paulina ma swój ulubiony kawałek, z samego początku, gdy poznajemy główną bohaterkę. To Etero, pięćdziesięciolatka prowadząca na prowincji mały sklepik, która prostym, bezpośrednim językiem opowiada nam o swoim życiu. O namiętności, która przychodzi znienacka, o samotności, o trudach i radościach, no i jak to robi – z werwą, mocą, przekonaniem, że to, co niepiękne i monotonne, może być piękne i ważne (wszyscy potakują, pogryzając paluszki, które ktoś puścił w obieg).

Dziewczyny są pełne uznania dla Nowakowskiej. Jak twierdzą, udało jej się znaleźć wiarygodny język dla bohaterki (Paulina przywołuje miły uchu epitet, jakim Etero obdarza swojego kochanka: „»Głuptak jeden!«”). Gdzie trzeba, jest liryczniej, ale co do zasady – szorstko i w punkt, bez lania wody. Dyskutujemy o tym, co czuje kobieta, która w konserwatywnym środowisku żyje bez męża – ekipa jest zgodna, że może być trudno, ale i otwierają się nowe możliwości. Choć powieść ukazuje różne odcienie takiego życia, sporo jest przedstawionych wprost scen seksu – tłumaczka ładnie radzi sobie z nimi, dorzucając do opisu na przykład „sterczącą kuśkę”, która budzi ogólną wesołość.