Podcięte skrzydła Małego

Nastolatek stoi tyłem do publiczności w ogromnej, okrągłej sadzawce. Woda sięga mu do kostek, ale chyba mu to nie przeszkadza. W ręce trzyma walkmana, którego kabel ciągnie się przez jego ramię do przewieszonych przez szyję słuchawek. Rozczochrany chłopiec ma na sobie koszulę w kratę, bluzę z kapturem i dżinsy. Za nim, na ceglanej ścianie wrocławskiej Piekarni, płonie podświetlony niebieskim, ledowym światłem napis: MAMO NIE GAŚ ŚWIATŁA. Samotność bohatera przerywa wejście bliźniaczek z czarnymi warkoczami i w plisowanych spódniczkach. Dziewczynki zatrzymują się nieopodal, kucają i długo sikają do basenu, przywołując powidok fantazji erotycznej i abiektalnego koszmaru. Narastające napięcie rozluźnia utwór z albumu „Music for the Jilted Generation” The Prodigy (1994) – element ścieżki dźwiękowej życia młodych bohaterów spektaklu „Little”. Nie dajmy się zwieść: przedstawione na scenie mechanizmy psychologiczne to nie fikcja historyczna o latach 90., lecz raczej zaklęta w soczystym wizualnie kadrze metafora utrzymujących się od bardzo dawna stosunków międzyludzkich opartych na dynamice pożądania i odrzucenia.

Gosia Wdowik we współpracy ze scenarzystą Robertem Bolestą („Strach”, „Święta Kluska”), z reżyserem świateł Aleksandrem Prowalińskim, kompozytorką Agatą Zemlą, kostiumografką Saskią Hellmann oraz zespołem aktorskim Wrocławskiego Teatru Pantomimy zajmują się chłopięcym wchodzeniem w dorosłość. Celowo używam niedokonanego aspektu czasownika, ponieważ artyści eksplorują rozmaite oblicza liminalnej fazy zmagań z dojrzewaniem, ukazując je nie jako linearny przyrost świadomości i kompetencji, ale jako chaos – w czystej postaci. Emocjom towarzyszącym dorastaniu i innym życiowym transformacjom reżyserka przygląda się nie po raz pierwszy – robiła to zarówno w tryptyku „Strach”, „Gniew” i „Wstyd” (2018–2021), jak i w dyptyku „Dziewczynki” (2017) i „Dziewczyny” (2023), a także w przedostatniej swojej produkcji we Wrocławskim Teatrze Pantomimy – „Niepokój przychodzi o zmierzchu” (2023). Dorastanie jawi się Wdowik jako, obligatoryjny dla każdego, proces wzmożonej socjalizacji i negocjacji norm społecznych. W „Little” proces ten nie dotyczy tylko tytułowego bohatera, lecz jest jakby „radioaktywny”: wpływa na wszystkich i kształtuje wszystko dookoła.

Teatr Wdowik zazwyczaj empatycznie podchodzi do rozterek swoich bohaterów, angażuje się w nie i nie ucieka od konfrontacji z ich ciemną stroną – tak jest też tym razem. Tytułowy Little mierzy się z natrętnymi myślami, które raz na jakiś czas poznajemy za pośrednictwem napisów wyświetlanych na tylnej ścianie sceny. Przez jego głowę przewijają się hasła pełne frustracji i autoagresji, cytaty z piosenek i popkultury, wykrzywione wspomnienia czyichś słów. Czasem wypsnie mu się buntownicze: „Time to fight!”. Bo wszystko nasączone jest tu skumulowanymi afektami – wstydu, uczucia uwięzienia, zagubienia, niepewności, energii seksualnej. Aż chce się powtórzyć memiczne pytanie: to wy tak tu żyjecie? Życie Małego wydaje się pasmem porażek, odtrąceń, niezręczności, zazdrości i strachu przeplatanych jednak momentami ekstazy i frajdy, ujętych w inicjacyjne kadry z życia: trud przypodobania się rówieśnikom i szukanie dla siebie miejsca w grupie, choćby za cenę poniżającej ksywki; pierwsze doświadczenia erotyczne; bójki z chłopakami; zatapianie się w świecie własnej wyobraźni; odkrywanie muzycznych fascynacji; wspólne imprezy; akty nieuzasadnionej agresji; epizody depresyjne. Ta prosta historia o meandrach dorastania jest jak skandynawski cukierek o smaku posolonej lukrecji.

Konwencji spektaklu najbliżej do teatru fizycznego, wykorzystującego elementy pantomimy i choreografii walk (Tomasz Lewandowski), z dominacją form mniej skodyfikowanego, ale konkretnie rozplanowanego ruchu. Przestrzenne układy ciał ukazują – podporządkowane polskim stereotypom, patriarchalne i heteroseksualne – relacje międzyludzkie. W centrum emocjonalnego chaosu Małego znajduje się Matka: niechciana, ale równocześnie niezbędna (Anna Nabiałkowska). Pojawia się także Dorosły Mężczyzna (Jan Kochanowski) – ojciec, ale i sąsiad – w równym stopniu będący obiektem pogardy, co podziwu; człowiek, którego należy zabić, by móc się nim stać. Wspólnota Rówieśników jest polem testowym, punktem oparcia, a jednocześnie źródłem stresu (Eloy Moreno Gallego, Mateusz Wierzbicki, Wojciech Rybicki i Dawid Sozański). Wokół grupy chłopców kręcą się też Dziewczyny – wkurzające, ale równocześnie pożądane (Agnieszka Dziewa i Karolina Pewińska).

Tytułowego Małego gra w naprzemiennym układzie dwóch aktorów-tancerzy, Mikołaj Ciapa i Jakub Pewiński. Podwojenie postaci sugeruje z jednej strony jakiś rodzaj pęknięcia w tożsamości bohatera albo kształtowanie się elementów freudowskiej drabinki jego osobowości, których konfrontacja napędza wewnętrzny konflikt nastolatka. Z drugiej strony powierzenie głównej roli dwóm wykonawcom jest jednym z kilku autorskich gestów uniwersalizujących sceniczną opowieść – prawdopodobnie w okresie dorastania każdy z nas znał takiego Małego albo nim był. Sam bohater nie ma pewności, czy bardziej chce się wyzwolić od znaczeń implikowanych przez ksywkę „Mały”, czy jednak boi się momentu, gdy znajomi przestaną go tak nazywać. Jego wewnętrznego rozdarcia pomiędzy dziecięcą wrażliwością i zależnością od dorosłych a pragnieniem samodzielności nie sposób zasypać.