…i zaniedbaniem

Diabeł czai się wszędzie. Może być tuż obok nas. Niedawno odwiedził Moskwę, a dziś ze sceny Teatru Nowego w Poznaniu przygląda się irlandzkiemu Kościołowi katolickiemu. W wyreżyserowanym przez Marcina Libera spektaklu „Diabeł i dziewczyna” wszystko się błyszczy – bogato zdobione ornaty, ściekająca z rany krew, złote spodenki. Nie brak żywych kolorów i popularnych piosenek, a ton napisanego przez Małgorzatę Sikorską-Miszczuk tekstu precyzyjnie balansuje pomiędzy humorem i powagą. W takiej kampowej estetyce opowiedziana została historia Sinéad O’Connor, która 3 października 1992 roku w programie „Saturday Night Live” podarła zdjęcie papieża Jana Pawła II, protestując przeciwko ukrywaniu pedofilii w irlandzkim Kościele i nawołując do walki z „prawdziwym wrogiem”.

Na tle mieniących się cekinami kostiumów i zaaranżowanej na podobieństwo prezbiterium sceny, których paleta barw niemal zupełnie ograniczona została do odcieni fioletu i bieli, postać Sinéad (Weronika Asińska) wyróżnia się prostym kostiumem. Ubrana w znane ze zdjęć wykonanych przez Kate Garner dziurawe dżinsy, skórzaną kurtkę oraz białą koszulkę z napisem „WEAR A CONDOM”, już na poziomie wizualnym zdaje się pozostawać poza światem przedstawionym. Również emocje bohaterki sytuują ją na uboczu akcji scenicznej, co może sugerować, że przygląda się ona jedynie prezentowanej na scenie relacji ze swojego życia. Obejmuje ona trudne dzieciństwo, fizyczną i psychiczną przemoc, jakiej doświadczała ze strony matki, a także prześladowania, które spotkały ją po podarciu zdjęcia papieża. Spektakl Libera nie ma jednak charakteru biograficznego w ścisłym tego słowa znaczeniu. Zaintonowany na początku „hymn Irlandii”, będący w rzeczywistości parafrazą „Mazurka Dąbrowskiego”, prowokuje do łączenia sensów przedstawienia z sytuacją społeczno-polityczną w Polsce. Obecne w tekście Sikorskiej-Miszczuk nawiązania do „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa nadają jego inscenizacji cechy paraboli, zamieniając ją w opowieść o uniwersalnych wartościach, takich jak dobro i zło. Dla twórców i twórczyń „Diabła i dziewczyny” historia O’Connor staje się pretekstem do postawienia pytań o źródła przemocy i odpowiedzialność za nią.

Na Patriarszych Prudach Woland prosi Berlioza, aby uwierzył chociaż w istnienie diabła. Również u Libera Pan Diabeł (Ildefons Stachowiak) oskarża współczesne społeczeństwo o wyrzeczenie się religii. Każdym gestem pomalowanej na czarno dłoni przypomina, że jest pośród nas, czym podtrzymuje znaczenie apelu skierowanego do przewodniczącego zarządu Massolitu. Pozostający w konwencji „Mistrza i Małgorzaty” Pan Diabeł nie pamięta, na którą nogę kuleje. Tę samą wątpliwość wyraża również Jan Paweł II (Aleksander Machalica), kiedy wstaje z wózka. A z jakiej przyczyny w finale spektaklu matka Sinéad (Edyta Łukaszewska) porusza się o kulach? Każda z tych postaci nosi w sobie potencjał do czynienia zła, które realizować się może zarówno jako brutalna przemoc, jak i brak reakcji na nią, zaniechanie albo niewstawienie się za ofiarami.

Wykreowany w spektaklu obraz Kościoła katolickiego upodabnia go do organizacji zapewniającej masową rozrywkę, a nie duchowe spełnienie – działania jego hierarchów są teatralne, pozbawione głębszego sensu i zaplanowane tak, aby robić wrażenie na widzach. Postny fiolet ornatów kardynałów Uno i Secundo (Janusz Grenda i Paweł Hadyński) to jedynie pozór, maskujący bogate zdobienia. Zamiast słów modlitwy rozbrzmiewa „Like a Prayer” Madonny. Wykorzystanie popularnych utworów muzycznych w kontekście sakralnym pozwala na zestawienie Kościoła i przemysłu muzycznego, wzmacniając krytykę zinstytucjonalizowanej religii. Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera postawa O’Connor, która – przeciwstawiając się komercjalizacji branży rozrywkowej – odrzuciła, przyznaną jej w 1991 roku, statuetkę Grammy.

Wielokrotnie powracają również fragmenty piosenki „Losing My Religion” zespołu R.E.M., od której rozpoczyna się spektakl i przy dźwiękach której Jezus (Dawid Ptak) zostaje zdjęty z krzyża, by śpiewać z główną bohaterką. Wykorzystanie tego utworu może być aluzją do odchodzenia wiernych od Kościoła katolickiego ze względu na sprzeniewierzenie się tej instytucji najważniejszym wartościom wiary. Michael Stipe – autor słów tego utworu – podkreślał jednak, by jego tytułu nie wiązać z religią, odnosząc go raczej do idiomatycznego zwrotu oznaczającego utratę panowania nad sobą, frustrację i desperację. Takie emocje charakteryzują naznaczoną buntem postawę O’Connor, szczególnie w kluczowym dla przebiegu akcji, ale niepokazanym na scenie momencie podarcia przez artystkę zdjęcia Jana Pawła II. W spektaklu obie te interpretacje przenikają się, tworząc mocny komentarz do opowiadanej w nim historii.

Postać Jezusa, podobnie do Sinéad, przez większość czasu przygląda się wszystkiemu z boku. Czasami robi zdjęcia, bo to równocześnie Platon – brytyjski fotograf portretowy i dokumentalny, pracujący przede wszystkim z osobami sławnymi. Brak interwencji z jego strony, podobnie jak niemal beznamiętne utrwalanie kolejnych kadrów, wymownie sugerują, że żyjemy w świecie, w którym nie ma miejsca na boską interwencję. Postać Jezusa wyróżnia na tle hierarchów Kościoła prostota i szczerość. Przypomina, że „wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25,40), sugestywnie puentując w ten sposób stawiane Kościołowi katolickiemu zarzuty o ukrywanie przemocy.