O czym rozmawiać?

Cienie i blaski

„Zamach na papieża” ma być ostatnim wspólnym projektem kultowego duetu Władysław Pasikowski – Bogusław Linda. Swoją wspólną drogę twórczą domkną pewnego rodzaju klamrą. Zaczynali u progu nowego systemu, komentując jego patologie i śledząc przetrwałe układy z czasów komuny. Grany przez Lindę w „Psach” Franz Maurer ponoć miał strzelać do papieża, a jego postać z „Zamachu…” faktycznie macza w tym palce. Pasikowski w najnowszym filmie skupia się na grze komunistycznej władzy o najwyższe stawki. Miejmy nadzieję, że ten powrót do źródeł sprawi, że reżyser wrócił do formy, ponownie odmalowując rzucającą długie cienie przeszłość we wszystkich odcieniach szarości – wkurzając każdą ze stron politycznego sporu i szukając między utartymi narracjami własnej prawdy.

Tylko kilka miesięcy dzieli czas akcji „Zamachu…” i „Dziennika z wycieczki do Budapesztu” (Konkurs Perspektywy), znacznie bardziej kameralnego, skupiającego się na codzienności życia w PRL-u. Popularne w latach 80. zagraniczne wycieczki turystyczne były szansą na szybki zarobek lub sposobem ucieczki na Zachód. Kapelińskiego od wielkiej historii bardziej interesuje jednak ta mała, widziana z perspektywy dziecka, które odkrywa, że jego matka wykorzystała tytułowy wyjazd inaczej niż inni – do spotkania z kochankiem.

W latach 80. rozgrywa się również potencjalny frekwencyjny hit – „Wielka Warszawska” – nakręcony na podstawie scenariusza nieżyjącego już Jana Purzyckiego, autora tekstów do takich kultowych filmów jak „Wielki Szu” czy „Piłkarski poker”. Fabuła filmu Ignaciuka zdaje się połączeniem tych dwóch filmowych przebojów – bo z jednej strony opowiada o korupcji w świecie sportu, a z drugiej o hazardzie. Co ciekawe, tekst „Wielkiej Warszawskiej” powstał już w latach 80., a nawet zaczął go przenosić na ekran Sylwester Chęciński. Ostatecznie realizacja została przerwana, a scenariusz odłożony do szuflady na lepsze czasy, które właśnie nadeszły. Dziś opowieść ta wraca niczym kapsuła czasu, przenosząca widzów do świata machlojek półświatka zebranego wokół wyścigów konnych okresu systemowego przełomu.

Ku centrum

Jeszcze większy potencjał frekwencyjny ma być może najbardziej oczekiwany tytuł tegorocznej edycji, nieprzypadkowo wybrany jako film otwarcia – „Chopin, Chopin”. To dzieło, którego kampania reklamowa trwa w najlepsze od miesięcy, podnosząc i tak wysoką temperaturę wokół niego. Za sterami stoi bowiem Kwieciński, który dość niespodziewanie błysnął ostatnio „Filipem” ze znakomitą rolą Eryka Kulma. Ten sam aktor, obdarzony idealnymi warunkami fizycznymi, wcielił się w tytułową rolę w filmie o kompozytorze. Ale najciekawszy w tym projekcie jest sposób podejścia twórców do biografii Chopina. Scenariusz zdaje się daleki od przykładnej, klasycznej, a przez to nudnej biografistyki, w dodatku pisanej z pozycji czołobitnej. Zwiastun „Chopin, Chopin” zapowiada raczej zabawę konwencją, medium i samą postacią kompozytora, przywodząc na myśl niedawny serial o carycy Katarzynie – „Wielka”.

Film Kwiecińskiego może być dla naszej widowni przykładem narodowego feel good movie, bo wpisuje polski dorobek kulturowy w większy, europejski kontekst, uzmysławiając, że integracja europejska – również na polu kultury – wyrażająca się w formule tranzycji znaczeń i procesów produkcyjnych to nie sprawa dnia dzisiejszego, lecz proces znany od stuleci. Podobną funkcję, choć dla Czechów, może spełnić „Franz Kafka”, w którym polska kinematografia partycypuje finansowo i za sprawą Holland, która stanęła za kamerą. Dla nas z kolei może mieć wartość jako dowód wpływu fluktuujących kapitałów (zarówno ekonomicznych, jak i kulturowych) na kształtowanie dzisiejszego kina światowego, wciągającego obszary peryferyjne do centrum.

Ku kinematograficznemu centrum ciągną również bardziej lokalne produkcje z naszego kraju. Zazwyczaj próbują to osiągnąć poprzez delikatną inspirację bądź mniej subtelną imitację. A granica między nimi bywa cienka. Przykładem naśladownictwa, na dodatek niezbyt udanego, jest z pewnością „13 dni do wakacji” z Konkursu Perspektywy. Twórcy filmu starali się odtworzyć w naszych warunkach konwencję slashera, brutalny gatunek horroru z zamaskowanym mordercą. Imitacją innego obszaru światowej kinematografii jest kolejny tytuł ze wspomnianej sekcji, „Glorious Summer”, opowieść o trzech kobietach zamkniętych w wielkiej posiadłości. Bohaterki otrzymują jedzenie, rozrywki i odczytywaną z tajemniczej księgi wizję świata, zdają się więc mieć wszystko prócz wolności. Bliżej niż do Hollywoodu dziełu Ganjalyan i Szpaka jest do Grecji i filmów tamtejszej nowej fali. To kino stylizowane na ulubieńców festiwali – nieśpieszne, enigmatyczne, raczej intelektualne niż rozrywkowe. Byłoby nawet ciekawe, gdyby nie nawiązywało do form eksploatowanych w światowym kinie od dobrych kilkunastu lat.

Nieco więcej inwencji wykazali autorzy filmu „Życie dla początkujących”, czerpiąc z pomysłowości studia A24, będącego główną przestrzenią rozwoju tak zwanego elevated genre, mieszającego konwencje i wykorzystującego je w nieortodoksyjny sposób. W filmie Podolskiego coming-of-age spotyka kino wampiryczne. Jeszcze bardziej egzotyczne połączenie przynoszą „Ministranci”, którzy – przynajmniej na papierze – stanowią zestawienie smutnej szarugi polskich bloków z kolorowymi trykotami superbohaterów. Tymi ostatnimi zostaje grupka tytułowych pomocników kapłana, która postanawia wziąć sprawy moralności ich osiedla we własne ręce, w komżach i kominiarkach wcielając w życie słowo Boże.

Eksperymenty

Jednym z ciekawszych eksperymentów, jakie zobaczymy na gdyńskim festiwalu, jest debiut Kordiana Kądzieli, znanego przede wszystkim z reżyserii popularnego serialu „1670”. Jego „LARP. Miłość, trolle i inne questy” do pewnego stopnia przypomina produkcję Netfliksa, odwołując się do kina kostiumowego, nawiązując do konwencji komediowej, ale korzystając z obu w zupełnie inny sposób. Akcja filmu rozgrywa się współcześnie, a przebieranki wynikają z pasji głównego bohatera, pasjonata LARP-ów rozgrywanych w terenie i w pełnych strojach odtwarzanych postaci. Humor „LARP…” jest jednak łagodniejszy, pozbawiony zacięcia satyrycznego i używany przez twórców scenariusza głównie wobec kwestii obyczajowych i codzienności licealistów.

Równie interesujący i nietypowy miks gatunkowy serwuje Grzegorzek, którego „Trzy miłości” mogą wywoływać konfuzję. Film bowiem łączy kino erotyczne z thrillerem, ale całość podszyta jest parodią, która sprawia, że ostatecznie nie wiadomo, czy cała intryga jest na poważnie, czy tylko dla żartu. Równie zadziwiającą żonglerkę gatunkami filmowymi zobaczymy w „Północy Południu”, po części dokumentalnej relacji z trasy koncertowej popularnego rapera Quebonafide, a po części osobistej opowieści o chorobie afektywnej dwubiegunowej, która niekiedy przemienia się w nietypowy musical. Różne gatunkowe tropy pozostawił również w swoim debiucie – „Terytorium” – Paduch, który zdaje się łączyć thriller, kryminał z uwspółcześnioną wersją westernu, w którym w rolę jedynego sprawiedliwego w małym miasteczku wciela się młody policjant.

Poza gatunkami eksperymentowała Monika Strzępka, której „Zaprawdę Hitler umarł” (Konkurs Perspektywy) to drugie podejście do audiowizualnej materii po znakomitym serialu „Artyści”. Nic zatem dziwnego, że oczekiwania są wysokie, tym bardziej że w swoim pełnometrażowym debiucie opowie alternatywną historię Europy, w której II wojnę światową wygrali naziści. Poszukiwania artystyczne są również celem Joanny Zastróżnej, która w Konkursie Perspektywy pokaże „Las”, pełen filmowych gwiazd (m. in. Andrzej Chyra, Dawid Ogrodnik, Marian Dziędziel, Eryk Lubos) enigmatyczny projekt rozgrywający się na pograniczu snu i jawy.

Historie rodzinne i sprawy bieżące

Polskie kino nie byłoby polskim kinem, gdyby nie oferowało również filmów utrzymanych w formule małego realizmu, często zamkniętych w czterech ścianach „zwykłych” domów, zamieszkanych przez borykające się ze swoimi problemami rodziny, które na pierwszy rzut oka wyglądają całkiem normalnie, ale na drugi – już niekoniecznie. W tym roku takich filmów jest wyjątkowo sporo. Chyba najbardziej wyczekiwanym przez widownię jest nowe dzieło Wojciecha Smarzowskiego, czyli „Dom dobry”. Autor „Drogówki” tym razem pochylił się nad problemem przemocy domowej, a że uwielbia pławić się w patologiach, przy tym dociskając gaz dręczenia widzów porażającymi scenami moralnej degrengolady, należy nastawić się na wyjątkowo trudny seans. Pytanie tylko, czy to ciągłe osuwanie się w coraz ciemniejsze rejony ludzkiej duszy nie zaprowadzi Smarzowskiego w miejsce do tej pory okupowane przez innego smakosza moralnej zgnilizny, czyli Patryka Vegę.

Kto wie, czy równie nieprzyjemnych wrażeń nie wywoła seans „To się nie dzieje” Artura Wyrzykowskiego (Konkurs Perspektywy), który wydaje się przypominać niedawny serialowy hit, „Dojrzewanie”. Rzecz bowiem ma taki sam punkt wyjścia – ojciec dowiaduje się, że jego syn popełnił w szkolę zbrodnię. Reakcja rodzica będzie jednak inna niż w serialu i każe zweryfikować życiowe priorytety.

Mniej przemocy, za to więcej uczucia zaoferuje najbardziej wyczekiwany przeze mnie film tegorocznej edycji, czyli debiut fenomenalnej, dającej się poznać z najlepszej strony w bardzo różnorodnych krótkich metrażach, Emi Buchwald – „Nie ma duchów w mieszkaniu na Dobrej”. Film opowiada o niełatwych relacjach między czworgiem rodzeństwa, nawiedzanego przez tajemniczą zjawę, która nie pozwala im spać. Znając dotychczasowy dorobek Buchwald, możemy się spodziewać nie tylko wciągającej historii, ale przede wszystkim formalnego odjazdu. Wokół relacji rodzinnych, z naciskiem na braterskie, orbituje fabuła „Brata” Macieja Sobieszczańskiego – tym razem nie będzie tu żadnych duchów ani innych niesamowitości, lecz surowy realizm – społeczny i psychologiczny. Natomiast fabuła „Klarnetu” Toli Jasionowskiej koncentruje się na siostrach – i żeńskiej części jednej z rodzin, mieszkającej gdzieś na skraju Polski. Ich spokojny żywot na prowincji zakłóci przeszłość, która niespodziewanie wedrze się do wspólnie zamieszkiwanego domostwa.

Spośród nieobecnych jeszcze na ekranach filmów konkursową stawkę domyka „CAPO” Roberta Kwilmana, którego interesuje Polska jako przestrzeń – dla niektórych tranzytu, dla innych nowego miejsca do życia. Autor tego filmu w sposób szczególny skoncentrował się na grupie imigrantów z Ameryki Łacińskiej, oszukanych przez agencję pracy. To nie tylko film dotykający palącego problemu, chwytający ducha czasu, a także – niestety – oparty na autentycznych wydarzeniach.

Gdy dodamy do omówionych filmów tytuły znane już z kin, takie jak świetna „Światłoczuła” i co najwyżej średnie „Vinci 2” oraz „Przepiękne!”, uzbiera nam się komplet tegorocznych filmów ubiegających się o laury w dwóch równoległych konkursach – Głównym i Perspektywy. Czy będzie to walka zażarta – czas pokaże. Na tę chwilę wiadomo jedno – brakuje w tym roku wyróżniającego się faworyta, tytułu, który swoją sławą przyćmiłby pozostałe i koncentrował na sobie całą uwagę mediów. Dlatego być może, przynajmniej na początku, więcej będzie się mówić o okrągłym jubileuszu i odejściu Leszka Kopcia. Ale mam nadzieję, że pod koniec imprezy tematy się zmienią i będzie się mówiło jedynie o świetnej kondycji polskiego kina.