Metafory, kalkulacje

Świat na chwilę przed katastrofą. Na horyzoncie widać zieloną poświatę, będącą zapowiedzią zbliżającego się końca. Pochodzi z miejsca nieopodal niedużej wsi, gdzie robotnicy budują tamę. Gdy skończą swoją pracę, mieszkańcy pobliskich miejscowości – czy tego chcą, czy nie – będą musieli wyruszyć w świat w poszukiwaniu nowych przestrzeni do życia. Zanim woda zaleje ten teren, „domy zostaną spalone, drzewa wycięte, cmentarze zdezynfekowane, kamienne budynki przeniesione”. Bohaterów i bohaterki „Wyspy” Eugenii Balakirevy wystawionej w Teatrze Słowackiego w Krakowie – babkę Halinę (Bożena Adamek), jej córkę Alę (Marta Konarska), wnuka Igora (Karol Kubasiewicz) i jego partnerkę Marię (Wanda Skorny) – poznajemy na chwilę przed tym zdarzeniem. Dla niektórych przymusowa wyprowadzka to szansa na nowy początek, dla innych – prywatny koniec świata. Młodsi rwą się do miasta, starsi, którzy nie chcieliby niczego zmieniać, rozpamiętują idealizowaną przez siebie przeszłość. Oczekiwanie na nieuchronne zostaje zakłócone przez pojawienie się Damiana (Krzysztof Zarzecki), który po tym, jak bez zapowiedzi, słaniając się z wycieńczenia na nogach, stanął w drzwiach domu Haliny, kolejne dwa tygodnie przespał w jej łóżku.

Mężczyzna podaje się za etnologa. Twierdzi, że do wsi przywiodło go widziane z daleka zielone światło. Pracuje nad książką o pieśni ludowej, dlatego chciałby zostać dłużej – ma zamiar poznać lokalną społeczność i kulturę tego miejsca, zanim zostanie ono bezpowrotnie zniszczone. Choć Halina, wyraźnie przygnębiona perspektywą porzucenia domu i niemająca ochoty na rozmowy o lokalnych tradycjach, podkreśla, że wieś jest już właściwie wyludniona, a ci, którzy jeszcze w niej zostali, żadnych pieśni nie śpiewają, Damian nie traci zapału. Stawia na swoim – dołącza do rodziny swojej gospodyni, zaczynając wieść wraz z nią codzienne życie. Jego obecność zmienia relacje między postaciami – mężczyzna staje się dla mieszkańców wioski powiernikiem ich sekretów, katalizatorem emocji, które odbija jak zwierciadło. Dzięki rozmowom z nim bohaterowie oswajają się z perspektywą czekającej ich wyprowadzki, zaczynają odważniej mówić o swoich pragnieniach i skrywanych dotąd marzeniach. Igor zdradza Damianowi, że tak naprawdę nigdy nie chciał mieszkać na wsi, ale nie wyprowadził się wyłącznie ze względu na więzi z bliskimi: „Żyjemy tu w swoim mikroklimacie, odcięci od świata i wmawiamy sobie, że to my mamy go w dupie, a nie on nas”. Maria, jego ukochana, w przypływie szczerości wyznaje przybyszowi, że choć zawsze marzyła o wyjeździe, to myśl o porzuceniu domu „staje się znacznie trudniejsza, gdy uświadamiam sobie, że potem nie będzie już dokąd wrócić”. Czy ktokolwiek, poza Haliną, pragnie tu zatem zostać? Trudno powiedzieć. Jej córka, Ala, nie ujawnia swojego nastawienia wobec rodzinnej miejscowości, ale wydaje się gotowa wyjechać gdziekolwiek i z kimkolwiek, jeśli tylko zapewniłby jej poczucie bliskości. Nowo poznanemu mężczyźnie opowiada o lęku przed porzuceniem („Ode mnie wszyscy uciekają. Mój ojciec, mój niedoszły mąż, mój syn… on zaraz też ode mnie ucieknie. Nawet ty. Czuję, jak się ode mnie oddalasz. Że nie chcesz ze mną rozmawiać”), który determinuje jej działania – tak wobec Igora i starszej matki, jak i samej siebie. Wszystko się zmienia, gdy w niezbyt jasnych okolicznościach umiera Maria – jej śmierć staje się szczególną cezurą dla całej rodziny, to katalizator prowokujący jej członków do ujawnienia skrywanych pragnień i tłumionych emocji. Po stracie ukochanej Igor dochodzi do wniosku, że już dawno powinien wyjechać: „kiedy pierwszy raz ją pocałowałem, powinienem był chwycić ją za rękę i odjechać pierwszym porannym pociągiem”. Teraz, kiedy poczuł się wolny, zamierza naprawić swój błąd. „Każdy dostał to, czego chciał” – stwierdza. Maria zostanie przy ojcu, o którego za życia tak się martwiła, a on może „zbudować gdzie indziej nowy dom”.

„Wyspa” inspirowana jest prawdziwą historią przodków Eugenii Balakirevy, reżyserki i autorki tekstu. Jej rodzina – czego dowiadujemy się z opisu spektaklu – pochodzi z białoruskiej wsi Pachomowo, która w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku została wysiedlona i zalana w ramach budowy systemu wodnego Wilejka-Mińsk. Reżyserka opowiada więc o własnym, choć odziedziczonym, doświadczeniu tułaczki w wyniku utraty „swojego” miejsca. Wykorzenienie prowokuje trudną do zdefiniowania tęsknotę za czymś, nawet jeśli nigdy tego nie poznaliśmy. Nostalgiczny, a nawet elegijny nastrój udziela się widzowi krakowskiego przedstawienia od samego początku. Rozpoczyna je emisja quasi-przyrodniczego dokumentu o powstawaniu i geologicznym zróżnicowaniu wysp oraz groźbie ich „zniknięcia” w związku z topnieniem lodowców i podnoszącym się poziomem wód. Film przybliża również historię kilku nie-miejsc: nieistniejącej już rumuńskiej wsi Geamăna, porzuconej przez Stany Zjednoczone „lodowej” bazy wojskowej Camp Century oraz opuszczonej japońskiej wyspy Hashima. Gdy rozpocznie się właściwa akcja, a światło (reżyseria świateł: Monika Stolarska) wydobędzie z mroku sylwetki dwóch pogrążonych w myślach bohaterek, Haliny i Ali, przedmiotem ich dyskusji stanie się pamięć – jej ograniczenia, zwodniczość i nietrwałość. Ala, tak w tej scenie, jak i przez całe przedstawienie, próbuje przypomnieć sobie słowa piosenki z dzieciństwa: „Coś tam… nanana… nanana. Jak ona się zaczyna? Nie pamiętam. Kiedy Igor był mały, to mu śpiewałam, a teraz jakbym się nie starała… Słowa mi uciekają. Melodię pamiętam, a słów nie”. Jej próby mierzenia się z niepamięcią przerywa głośne pukanie do drzwi. Dopiero w kolejnej scenie – rozgrywającej się dwa tygodnie później, poprzedzonej refleksją tajemniczego głosu z offu o źródłach tęsknoty – poznamy przybysza, który stanął w jej drzwiach.

Akcja „Wyspy” nie jest linearna. Nie tworzy też zamkniętej, zmierzającej dokądś opowieści o znikaniu konkretnych miejsc i zapominaniu ich historii. Stawką krakowskiego przedstawienia jest raczej próba zarysowania emocjonalnego krajobrazu bohaterów i bohaterek znajdujących się w liminalnym momencie na-chwilę-przed: końcem jedynego świata, jaki znają; życiowej tragedii; wyprowadzki; przejściem „teraz” w „było”; zniknięciem. Spektakl Balakirevy, 26-letniej reżyserki, jednej z laureatek 14. Forum Młodej Reżyserii, wybrzmiewa jako teatralny esej o pamięci, tęsknocie i doświadczeniu straty. Pomyślany został w sposób, który kojarzyć się może z twórczością Wiesława Myśliwskiego i Jona Fossego – kluczowe dla jego struktury, przebiegu i kompozycji (dramaturgia: Krzysztof Zygucki) okazują się zapętlenia i retardacje. Logika i prawa czasu są tu negowane, pojawia się wrażenie, że przeszłość i teraźniejszość istnieją równolegle, niespodziewanie zmieniają się perspektywy narracyjne, język charakteryzuje poetyckość i obrazowość, monologi są podstawową formą ekspresji scenicznych bohaterów i bohaterek. Jak w dramatach Fossego, istotny okazuje się lęk przed obcym i próba zamknięcia się we własnym świecie. Początek przedstawienia, gdy Halina i Ala nie chcą otworzyć drzwi nieznajomemu, mając nadzieję, że ten sobie pójdzie, przypomina dramat „Ktoś tu przyjdzie” norweskiego noblisty, a koncepcja spotykania samego siebie (Igor i Damian wydają się jedną postacią, jej – wzajemnie się dopełniającymi – awersem i rewersem) – jego prozatorską „Septologię” albo „Ucho igielne” Myśliwskiego.