Zbyt dużo się dzieje pod murami Troi

Seneka Młodszy (Lucius Annaeus Seneca) relacjonuje sytuację po zdobyciu Troi słowami: „Dziewczynę zarżnięto, dziecko strącono z wieży, a każde godnie przyjęło swój zgon”. Godnie? Trudno zgodzić się dziś z takimi słowami, szczególnie gdy odnoszą się do niewinnych ofiar wojny. Czy zakończenie życia pod gruzami miasta: szpitala, bloku mieszkalnego czy teatru może w ogóle być godne? Czy można przyjąć taką śmierć? Cytat z „Trojenek” Seneki Młodszego wspiera stoicką postawę, a nawet uwzniośla tragedię. Jednak dziś, w czasach nowych zbrodni wojennych, których epoka miała przecież skończyć się już dawno, traktujemy go raczej sceptycznie. Myślę o beethovenowskim pytaniu: „Muss es sein” – czy tak musi być? Czy śmierć i krzywda niewinnych osób są konieczne?

Zdaje się, że od podobnego pytania wyszli także twórcy i twórczynie spektaklu „Trojanki” według Eurypidesa z Teatru Powszechnego w Warszawie (reżyseria Aleksandra Bielewicz). Być może towarzyszyły im dylematy podobne do moich. Przedstawienie otwiera performatywna recytacja słynnego, debiutanckiego wiersza Wisławy Szymborskiej – „Szukam słowa”. Samotna na scenie Kasandra (Katarzyna Obidzińska), drżąc na całym ciele, przerywając i zacinając się, próbuje wypowiedzieć kolejne słowa, aby w końcu dojść do tego jednego, kluczowego, które pozwoli jej nazwać sprawców okropności dopiero co przeżytej wojny. Ta praca sprawia jej ból. Wydaje się niemożliwa. Kolejne wysiłki rozbijają się o banał i pustą wściekłość, ponieważ, jak konkluduje poetka w ostatniej strofie, „Bezsilna nasza mowa”.

To otwarcie spektaklu zapaliło we mnie pierwszą czerwoną lampkę. Nie umniejszając Szymborskiej, „Szukam słowa” należy do utworów raczej naiwnych. Napisany został przez osobę młodą, której, choć przeżyła doświadczenie graniczne, trudno jest ująć to w precyzyjnych słowach. Wiersz nie niesie wiele informacji o możliwościach języka ani poezji po zagładzie świata. Sygnalizuje raczej wściekłość, która musi znaleźć ujście. Bezsilność i niemoc w nazwaniu sprawców zbrodni przeciwko ludzkości nie sprawiają, że czytelnicy lub podmiot utworu konfrontują się z wojną i śmiercią. Przeciwnie – całe zło tego wydarzenia niezamierzenie ujęte zostało w formie rebusu czy krzyżówki. Sama poetka po latach uznała ten wiersz za niezbyt udany.

Jednak nie tylko wybór utworu działa na niekorzyść prologu spektaklu. Moje wątpliwości łączyły się z polonistycznym żachnięciem: „ale nie tak, nie tak przecież powinno się recytować Szymborską”. Nie chcę się czepiać Obidzińskiej, ponieważ w perspektywie całego przedstawienia jej rola Kasandry nie była zła. Jednak na początku aktorka przestrzeliła w doborze środków. Interpretacja poezji noblistki – pisanej z myślą o powściągliwej, niedramatycznej recytacji – nie wybacza nadmiaru. Cena za przesadną ekspresję jest wysoka: prowadzi do niezamierzonego popadnięcia w komizm, a nawet parodię. Dość ryzykowne, gdy chcemy proponować rozważania o uniwersaliach wojny.

Podstawowym problemem „Trojanek” nie jest jednak wcale obecność tego nieszczęsnego wiersza, który wykorzystany został chyba tylko przez zbieg okoliczności (premiera odbyła się w dniu 81. rocznicy opublikowania debiutu Szymborskiej na łamach „Dziennika Polskiego”), ani nawet styl jego wypowiadania. To tylko część większego problemu, wynikającego z niekonsekwentnej i niezbyt sensownej żonglerki kilkoma utworami. Dramaturgiczną niejednorodność i teatralną pracę z wieloma źródłami uznaję co prawda za atuty wielu przedstawień, jednak warunkiem powodzenia jest wówczas perfekcyjne wyczucie i zrozumienie tekstów pisanych w różnych kontekstach i z odmiennymi założeniami. Do tej adaptacji (Teatr Powszechny nie precyzuje, kto za nią odpowiadał, być może reżyserka), oprócz wspomnianej tragedii Eurypidesa i dwóch wierszy noblistki, wprowadzone zostały także „Trojanki” Seneki Młodszego, „Hekabe” Eurypidesa oraz „Wojny trojańskiej nie będzie” Jeana Giraudoux, a także poetycki utwór „Gdy wyjdę na spacer” Rity Boumi-Pappy. Można zapytać, z czym wiąże się mój problem, skoro większość tych tekstów dotyczy tej samej historii i opowiadają one – w najogólniejszym zarysie – o trojańskim powojniu (oprócz „przedwojennego” dramatu Giraudoux). Chodzi o to, że ich podstawowe sensy rozkładają się nieco inaczej: Eurypides napisał o obojętności bogów i greckim okrucieństwie („Trojanki”) oraz o żałobie i zemście matki („Hekabe”), Rzymianin Seneka o krzywdzie i stoickim stosunku do niej, a francuski modernista poddał klasyczny mit własnej reinterpretacji, pisząc o absurdalnym, straceńczym pragnieniu wojny i niemożności zapobieżenia jej (umieszczając w tekście nawiązania do ówczesnej francuskiej sytuacji politycznej). Tak więc każdy z tych utworów opowiada pozornie o tym samym, ale jednak zupełnie inaczej. Te literackie inspiracje można oczywiście z powodzeniem połączyć w krytyczną opowieść o militarnej zagładzie świata i towarzyszącej jej przemocy, jednak warszawskim „Trojankom” zabrakło precyzji – zawiódł rozkład wątków i znaczeń. Sprawne zestawienie zemsty i rozpaczy, przemocy i frywolności bez popadania w banał albo w powierzchowność nie jest łatwym zadaniem.

W przedstawieniu Bielewicz zabrakło także uważniejszego opracowania postaci Heleny (Natalia Lange), która nosi tu cechy postaci Eurypidesa (jednoznacznie potępiona, a do tego kłamczucha), choć bywa też bardziej złożona, jak w reinterpretacji mitu autorstwa Giraudoux. Mogłoby to wykorzystać przestrzeń do refleksji, którą otwiera dramat „Wojny trojańskiej nie będzie” – lecz warszawski spektakl nie proponuje zestawienia odmiennych przedstawień Heleny, a jedynie poszerza partie tekstu tej postaci, kompilując dwie dramatyczne wizje bez nadania spójności ani ciągłości. W efekcie Lange odgrywa w jednej scenie Helenę zgodnie z sugestiami implikowanymi przez Eurypidesa, a w innej Helenę z dramatu Giraudoux. Nie wydaje się, że ten zabieg swoistego rozdwojenia był zamierzony. Modernistyczna interpretacja mitu o wojnie trojańskiej potraktowana została jako retrospekcja, wszak rozgrywa się na dzień przed wojną, jednak spójność występuje jedynie w chronologii wydarzeń. Konstrukcja postaci Heleny w obu tekstach diametralnie się różni. Podobnie wypadają pozostali bohaterowie – Kasandra, Hekabe (Aleksandra Bożek), Andromacha (Karina Seweryn) czy Odys (Tomasz Nosiński) – którzy w każdym z wykorzystanych tekstów są niby tymi samymi osobami, noszą charakterystyczne imiona i mają podobne biografie, jednak stworzone zostały według różnych założeń, w innych kontekstach i odmiennych celach. Okazuje się, że nie wystarczy dodać do siebie dużych partii kilku autonomicznych dramatów opowiadających o tym samym wydarzeniu, posklejać pochodzących z nich monologów i scen, żeby stworzyć spójny, samowystarczalny i kompletny spektakl. Tym razem zabrakło przede wszystkim przemyślanej pracy nad kompozycją tekstu, przez co problematyka „Trojanek” jawi się jako niespójna i niejasna.

Ciekawe efekty przyniosły natomiast – odważnie podjęte przez realizatorki i realizatorów spektaklu – próby zdekonstruowania paradygmatów wojny. Wyobrażanie jej sobie jako konfliktu, który podporządkowany jest honorowi, podtrzymywane bywa nawet dzisiaj. Także u Eurypidesa i Seneki oprawcy, choć ochoczo przystępują do losowania branek, zachowują resztki człowieczeństwa. Do pewnego stopnia nawet współczują pokonanym – potrafią potępić zbrodnię i zdradę. Z mieszkankami Troi łączy ich niechęć do Heleny, którą uważają za przyczynę tego zamieszania. Jeśli są okrutni – na przykład, kiedy zabijają Astyanaksa, syna Andromachy i Hektora – to nie z powodu własnych skłonności, a raczej dlatego, że rozumieją prawa wojny. Es muss sein i fajrant, płyniemy do Itaki. Inaczej jest w warszawskim spektaklu, gdzie Odys zostaje zaprezentowany jako zdegenerowany sadysta, którego, jak się zdaje, kręci przemoc wobec słabszych. Takie poprowadzenie postaci celnie uderza w jeden z najbardziej szkodliwych mitów ludzkości, którymi raz na jakiś czas karmią nas wysokobudżetowe filmy wojenne: wojny jako pięknego czasu honoru – trochę przygody, a trochę (zdanego) egzaminu z moralności. Nie mogę też pozbyć się wrażenia, że Odys Nosińskiego jest krytyczną odpowiedzią a priori na Odysa, którego zobaczymy niedługo w ekranizacji „Odysei” w reżyserii Christophera Nolana. To czysta spekulacja, lecz stawiam orzechy przeciwko dolarom, że ta ekranizacja będzie ładną (choć uproszczoną i ahistoryczną) opowieścią o sile ludzkiego ducha, o niezłomnym charakterze i pragnieniu powrotu do domu. Odys z „Trojanek” przedstawiony został jako zbrodniarz wojenny, co może wpłynąć na naszą recepcję „Odysei”. W podobny sposób obnażony zostaje Parys (Grzegorz Artman), którego twórcy przedstawiają jako naiwnego i śliskiego chłoptasia.