Hipokryzja nasza codzienna

Michałowi Buszewiczowi udała się niełatwa sztuka: zrealizował spektakl o protestach ekologicznych, nie poruszając przy tym tematów niszczenia środowiska naturalnego, ocieplenia klimatu czy szóstego masowego wymierania gatunków. Autorska „Sztuka protestu” przygląda się szczególnej ludzkiej aktywności, nie podejmując próby dogłębnej analizy jej przyczyn. Realizatorki i realizatorzy spektaklu nie wpisują się przy tym w trend uspójniania tematu i środków tworzenia. Nie opowiadają o cyklu seminariów nad ekolekturami, które odbyli przed podjęciem prób do spektaklu. Nie próbują udowadniać, że podczas pracy zwracali szczególną uwagę na zużycie energii, korzystali tylko z surowców wtórnych czy ograniczali emisję spalin. Nie deklarują, że towarzyszyły im górnolotne cele ani utopijne projekty ocalenia, ulepszenia czy choćby nieznacznej zmiany świata. Rezygnując z ambicji warunkowanej deklaratywną troską, często charakteryzującą współczesny polski teatr, bezstronnie sportretowali osoby zaangażowane w proekologiczne manifestacje. Buszewicza, który w dotychczasowej twórczości także stronił od interwencjonizmu, interesują ludzie.

Reżyser produkcji, której premiera odbyła się w ramach obchodów pięćdziesięciolecia istnienia Teatru Współczesnego w Szczecinie, spojrzał na nich – czy raczej: na nas – przez pryzmat dobrobytu, kryzysu i zbiorowej oraz indywidualnej odpowiedzialności. Interesują go przedstawicielki i przedstawiciele trzech różnych grup: protestujący przeciwko ekologicznej bezmyślności i niszczeniu klimatu; przedstawiciele władzy przeliczający wszystko na polityczne korzyści; tak zwani zwykli ludzie, którzy w wyniku działań aktywistek i aktywistów mogą doświadczać różnego rodzaju niedogodności czy niewygód.

Niekonwencjonalne, kolorowe kostiumy (projektu Lili Dziedzic) wyróżniają czworo aktywistów. Ich narracja, łącząca perspektywę fikcyjnych bohaterów i rzeczywistych aktorów i aktorek, szkicuje ramę zaczynającego się przedstawienia. Wspominając o doświadczeniach, którymi podzielili się z nimi eksperci i ekspertki, opowiadają publiczności, czego można się dowiedzieć od przypadkowych przechodniów podczas ekologicznych protestów. Używają peryfraz, którymi zastępują zasłyszane wyzwiska. Dwuznacznie nawiązują do zupy pomidorowej, którą w 2022 roku aktywiści oblali „Słoneczniki” Vincenta van Gogha w londyńskiej National Gallery. Relacjonują próbę współpracy z agencją, której pracownicy zdziwili się, że celem pytania o ekologię nie był greenwashing. Wyznają, że w trakcie powstawania spektaklu zrezygnowano z tworzenia scenografii z materiałów z recyclingu, ponieważ nie miały one odpowiednich atestów. Dlatego leżąca na scenie – dużo większa od oryginału i w niewymuszony sposób zachęcająca do autorefleksji, ale poza tym nieznajdująca innego zastosowania – kopia „Myśliciela” Augusta Rodina nie została wykonana ze śmieci, tylko z droższego, nieulegającego biodegradacji tworzywa. Perspektywa aktywistów sprowadzona zostaje do metafory świata wyobrażonego jako tamagotchi. Chociaż sami mówią, że trzeba go karmić i bawić się z nim, muszą zdawać sobie sprawę, że znaczenie tej figury sprowadza się przede wszystkim do troski, zainteresowania i małych aktywności, jakie należą się naszej planecie. Znakiem świadomości ekologicznej jest – nadużywany jako odniesienie symboliczne w tym kontekście – rower. Warunkiem utrzymania przy życiu dużego, wyeksponowanego nad sceną tamagotchi (scenografia: Michał Dobrucki) jest energia dostarczana mu z dwóch stacjonarnych rowerów. Kto będzie gotów zaangażować pracę własnych mięśni, żeby ocalić świat? Protestujący? Ryzykujący zmianę własnego wizerunku – co nazywają „zbyt wysokimi kosztami społecznymi” – politycy? A może teatralna publiczność, odpowiadająca na formułowane do niej wezwanie?

Na biegunie przeciwnym do aktywistów znajdują się politycy, którzy na scenie reprezentowani są przez pięciu dojrzałych mężczyzn. Marynarki i krawaty mogłyby dodawać im powagi, ale nawet one – podobnie jak siwe głowy czy długa broda (Przemysław Walich) – okazują się nieskuteczne, kiedy wystają spod nich kolorowe gatki. Panowie nie noszą spodni. Nie ma większego znaczenia, czy realizatorzy sygnalizują w ten sposób ich niedojrzałość, ekologiczną ignorancję, czy fasadowość podejmowanych przez nich działań. Marszałek, radny, a może inny samorządowiec czy lokalny poseł przypominają dzieci, które bawią się w rządzenie. Tekst Buszewicza portretuje ich, kiedy przemawiają, przecinają wstęgi, chwalą inwestycje w drogi szybkiego ruchu oraz bywają na koncertach w filharmonii. I choć każda z tych postaci przyprawiona jest odrobiną ironii, dramaturg nie stara się ich ośmieszyć, mimo że w takich okolicznościach wydawałoby się to naturalne, a w kostiumach – proste. Nawet aktorzy, nie rezygnując z przerysowania i eksponując zielone skarpetki na stopach polityków (greenwashing!), pozwalają sobie jedynie na subtelną parodię postaci, lecz nie na jednoznaczną karykaturę. Wyjątek stanowi bardzo zabawna, ale też celna scena-niespodzianka. Nie zdradzę jej clou, zaznaczając jedynie, że wykorzystano w niej utwór „We Are the World” z 1985 roku, który zaśpiewały największe muzyczne gwiazdy tamtego czasu, między innymi Michael Jackson (który dziesięć lat później napisał równie dobrze – a może i lepiej – pasującą w tym kontekście „Earth Song”), Lionel Richie, Stevie Wonder czy Tina Turner. Buszewicz dał w ten sposób jednoznaczny sygnał, którego sens okazuje się aktualny nie tylko w kontekście klęski głodu w Etiopii, ale też wobec rozgrywającej się na naszych oczach katastrofy ekologicznej: „There’s a choice we’re making / We’re saving our own lives / It’s true we’ll make a better day, just you and me”.