Zwolniłam siebie z emocjonalnego dystansu

Z Martą Grzywacz o książce „Radość soboty. Archiwum życia i śmierci” rozmawia Antonina Tosiek

Antonina Tosiek: Za murami „dzielnicy zamkniętej” w Warszawie, w pełnej konspiracji, powstaje Archiwum Getta Warszawskiego, czyli olbrzymia dokumentacja dotycząca przede wszystkim okupacyjnej codzienności polskich Żydów. Twórcy Archiwum umieszczają później zebrany materiał w blaszanych skrzynkach oraz bańkach po mleku i tuż przed likwidacją getta zakopują w ziemi. Papier przetrwa wojnę, chociaż ci, których opowieści na nim zapisano, w większości stracą życie. Żeby jednak tę niezwykłą historię opowiedzieć, trzeba najpierw przedrzeć się przez tony dokumentów i ocalałych świadectw. A przy tym, co uważam za najtrudniejsze, nie popaść ani w nadmierny patos, ani hagiografię. Czego najbardziej się Pani obawiała, rozpoczynając pracę nad książką „Radość soboty”?

Marta Grzywacz: Opowiadając historię Oneg Szabat tym, którzy jej nie znali, mówiłam, że była to tajna organizacja tworząca Archiwum Getta Warszawskiego. Że jej członkowie spotykali się potajemnie w soboty, aby omawiać kolejne etapy prac, stąd nazwa Oneg Szabat – Radość Soboty. Że kiedy zdali sobie sprawę z tego, iż getto zginie wraz ze wszystkimi jego mieszkańcami, zdecydowali się zakopać zebrane materiały. I że z mniej więcej sześćdziesięcioosobowej grupy archiwistów wojnę przeżyły zaledwie trzy osoby i tylko jedna z nich wiedziała, gdzie zdecydowano się ukryć zbiory, które odnaleziono w dwóch częściach w roku 1946 i 1950. Niezmiennie słyszałam, że to bardzo ciekawa historia. A jednocześnie myślałam: „to prawda, tylko jak w interesujący sposób opisać zbieranie dokumentów? I jak pokazać ludzi, którzy tworzyli grupę Oneg Szabat, a którzy prawie w ogóle nie pisali o sobie samych?”. A przecież na tym bardzo mi zależało.

Myślę, że właśnie z tego wynika wyjątkowość Pani książki: postaci znane dotychczas niemal wyłącznie przez efekty swojej tytanicznej pracy, czyli często z suchych przypisów albo enigmatycznych dopisków „na marginesach” – w „Radości soboty” stają się pierwszoplanowymi bohaterkami i bohaterami opowieści. Nawet Emanuela Ringelbluma, współzałożyciela Oneg Szabat, który bardzo oszczędnie pisał o sobie, możemy poznać od nieco bardziej emocjonalnej strony. Skąd pomysł, żeby opowiedzieć o Archiwum Ringelbluma i Oneg Szabat w formie popularyzatorskiego eseju czy – jak również możemy określić Pani książkę – reportażu historycznego? W ostatnich latach historia archiwum doczekała się przecież poważnych opracowań: Żydowski Instytut Historyczny w latach 2011–2023 przygotował pełną edycję zbiorów w trzydziestu ośmiu (sic!) tomach, a Ossolineum w 2019 roku wydało klasyczną „BN-kę” – antologię pod redakcją Marty Janczewskiej i Jacka Leociaka.

Tomy opracowane przez ŻIH to efekt gigantycznej, wieloletniej pracy licznych badaczy i tłumaczy, bez której dla większości z nas treści zawarte w Archiwum Getta Warszawskiego byłyby niezrozumiałe – zarówno ze względu na brak wiedzy historycznej, jak i nieznajomość języków, bo materiały w Archiwum pisane są w dużej części w jidysz i po hebrajsku. Każdy z tych tomów liczy od 300 do nawet 1000 stron. Są to więc źródła naukowe, które trafiają raczej do historyków i innych badaczy zajmujących się tą tematyką. Jeśli chodzi o wybór tekstów z Archiwum, opracowań dokonało nie tylko Ossolineum, lecz także Ośrodek Karta. Powstała też monografia o Oneg Szabat „Kto napisze naszą historię” autorstwa Samuela Kassowa. Szczegółowe, dokładne, ułożone tematycznie, świetnie napisane dzieło naukowe. Mnie jednak zależało na czymś innym – chciałam stworzyć opowieść o grupie niesamowicie odważnych i pełnych pasji ludzi, o warunkach, w jakich pracowali, i o tym, co po sobie zostawili, tak żeby dotrzeć do osób, które interesują się historią, ale niekoniecznie są historykami. Opowieść, która – mówiąc kolokwialnie – trafi „pod strzechy”.

Praca nad poprzednimi książkami zapewne pozwoliła Pani wypracować własną strategię radzenia sobie z pisaniem na temat historii i pamięci Zagłady. Zarówno „Nasza pani z Ravensbrück”, jak i „Blizny. Prawdziwa historia »królików« z Ravensbrück” bazują na bogatym, ale także niosącym w sobie gigantyczny ładunek emocjonalny materiale źródłowym. I właśnie o ten splot chciałabym zapytać – o sposób prowadzenia narracji, w którym rzetelna praca archiwistyczna nie wyklucza emocjonalnej, angażującej opowieści. Jak godzi Pani obie te sfery: warsztat reporterski i naukowy charakter pracy ze źródłami?

Nigdy nie uczyłam się „warsztatu naukowego”. Pisząc, opieram się wyłącznie na faktach. Jeśli się czegoś tylko domyślam, ale nie mam dowodów, zaznaczam, że to moja interpretacja. Jednak, jak to bywa w reportażu, staram się poprzez język i konstrukcję opowieści przybliżyć czytelnikowi i te fakty, i bohaterów, którzy je tworzą. Stąd na przykład nieliczne dialogi, które są zabiegiem literackim, ale powstają w oparciu o źródła historyczne – dzienniki, wspomnienia, relacje. Bardzo lubię przypisy, ale staram się używać ich oszczędnie, bo wiem, że nie wszyscy podzielają mój entuzjazm. Głównie odnoszę się w nich do cytatów i cyfr.

Bardzo doceniam momenty, w których pomimo emocjonalnego potencjału danej sceny zachowuje Pani ostrożność, jeśli coś nie zostało zweryfikowane – nie przebiera się w piórka nachalnej „literackości”.

Tu należałoby się zastanowić, na co może pozwolić sobie reportaż, który w moim przekonaniu jest literackim opisem faktów. Wańkowicz mówił, że nic nie stoi na przeszkodzie, żeby z pięciu osób zrobić jednego bohatera. Dla mnie to już jednak granica, za którą zaczyna się fikcja. Reporter ma opowiadać prawdę, ale chciałabym tak umieć pisać non-fiction, żeby czytało się ją jak powieść. Jednak przy takim założeniu trzeba bezustannie uważać, żeby za bardzo nie popłynąć w narracji, żeby język nie wyprowadził nas na manowce. Jeśli piszę, że po bombardowaniu na chodnikach odradza się purpurowa szałwia, to dlatego, że przeczytałam o niej w jakimś świadectwie. Nie wymyśliłam jej. Fakty są dla mnie najważniejsze. Ale czy mówienie czytelnikowi o szałwii, gdy giną ludzie, ma znaczenie dla historii? To kolejne pytanie. Tym razem o szczegół. Jestem zdania, że szczegóły są ważne dla całości obrazu. Uprawdopodabniają zdarzenia, skupiają uwagę na moment w innych miejscach, pozwalają na chwilę oddechu, bywa, że zadziwiają, są tym, co czytelnik zapamiętuje.

Praca z materiałami archiwalnymi zawsze wymaga ich autorskiej selekcji, czyli trudnej sztuki decydowania, co uznaje się za najistotniejsze, a jakiego rodzaju informacje się z różnych względów pominie. Pani pracowała na olbrzymim zbiorze źródeł opisujących w większości absolutnie tragiczne i przerażające historie walki o przetrwanie. Jak w takich warunkach dokonuje się hierarchii „ważności” materiału?

To był mój największy problem. Musiałam nieustannie dokonywać wyborów, co odrzucić, o czym na pewno trzeba napisać, a co jest istotne, ale musi ustąpić miejsca innym informacjom. Wyszłam z założenia, że przy tak dużym materiale źródłowym dobrze będzie, jeśli narracja zachowa chronologię wydarzeń, a ewentualne dygresje będą możliwie krótkie. Najpierw opracowałam kalendarium getta. Na kolejne wydarzenia nakładałam informacje z życia bohaterów odnoszące się do konkretnych dat, które zaczerpnęłam z ich zapisków, dzienników, wspomnień. Zaczęłam oczywiście od Ringelbluma, który od pierwszych dni wojny prowadził dziennik i był inicjatorem całego przedsięwzięcia. Potem włączałam w tok opowieści kolejne osoby – mniej więcej w takiej kolejności, w jakiej dołączały do pracy w Archiwum. Nie zawsze się to jednak udawało. Rachela Auerbach – jedna z głównych bohaterek – pojawia się w książce nieco wcześniej. Ringelblum najpierw poprosił ją o prowadzenie na terenie getta kuchni ludowej, a dopiero potem zaprosił do pracy z Oneg Szabat. Zapiski Racheli staną się kluczowe w dokumentowaniu codzienności getta. Rachela pisze językiem emocji i obrazami. To, co wychodzi spod jej pióra, to sceny niemal filmowe. I nie ma na świecie twardziela, który by nad tym filmem nie zapłakał.

Dla mnie to właśnie Rachela stała się główną bohaterką „Radości soboty”. Daje się poznać jako osoba waleczna, odważna, niesamowicie wrażliwa. W przypadku „suchych”, po prostu rekonstruujących wydarzenia książek historycznych zapewne nie powinno się zadawać takich pytań, ale na szczęście rozmawiamy o reportażu, który nie musi udawać pełnego dystansu wobec swoich bohaterów, dlatego sobie na nie pozwolę: z którą z opisywanych postaci poczuła Pani największą bliskość?

Na pewno z Rachelą, która była ważnym świadkiem historii, tym bardziej że przeżyła wojnę i zagładę getta. Ale też z Nachumem Grzywaczem, któremu dedykuję książkę. Młody chłopak, zaledwie osiemnastoletni, razem z kolegą Dawidem Graberem i nauczycielem Izraelem Lichtensztajnem, tuż przed likwidacją getta ukrył Archiwum w piwnicy ich dawnej szkoły przy ulicy Nowolipki w Warszawie. I zanim zamknął wieko ostatniej skrzynki, wrzucił do środka kartkę, na której napisał: „Nie wiem czy uda mi się przeżyć, nie znam swojego losu. Pamiętajcie: nazywam się Nachum Grzywacz”. To wezwanie do pamięci o tym, kim byli, jakie nosili imiona twórcy Archiwum i jak wielkiego dzieła dokonali jest symboliczne i zawsze mnie wzrusza.

A Abraham Lewin? Jako jeden z nielicznych wprost opisuje własne cierpienie. Jego dziennik „Dwa i pół roku” ma formę prowadzonej dzień po dniu kroniki, która urywa się w styczniu 1943 roku. To chyba jeden z najbardziej wstrząsających dokumentów osobistych w całym archiwum. Jak Pani z nim pracowała?

Lewin jest wyjątkowy, bo jego dziennik to właściwie jedyny w archiwum tak konsekwentny zapis codzienności w getcie. Ringelblum wszystko odnotowuje, ale inaczej – mniej emocjonalnie, z dystansem kronikarza i często bardzo skrótowo, bo miał nadzieję, że będzie czas rozwinąć to wszystko po wojnie. Lewin pisze z rozpaczą człowieka, który obserwuje koniec swojego świata. Traci żonę, Lubę, która zostaje wysłana do Treblinki, kolejnych przyjaciół, grunt pod nogami. To nie są notatki badacza, to krzyk. Jednocześnie Lewin nie przestaje obserwować i notować faktów. Podwójność jego zapisków – z jednej strony rozpacz, z drugiej dyscyplina opisu – jest czymś, do czego podchodzi się z najwyższą pokorą. Wyobrażam sobie, że Lewinowi nie przyświecał tylko kronikarski obowiązek. Pisanie było terapią w obliczu najwyższego zagrożenia. I także prośbą do potomnych o pamięć Zagłady.

Kolejną postacią, przy której chciałabym zatrzymać się na dłużej, jest Cecylia Słapakowa. Jej zapiski mają nie tylko olbrzymią wartość dokumentalistyczną, ale także metodologiczną. Świadomie wybrała perspektywę opowiadania doświadczeń warunkowanych przez płeć. Była właściwie prekursorką badań genderowych i to na kilkadziesiąt lat przed tym, zanim podobne analizy w ogóle zaczęły być zauważane przez antropologię czy socjologię.

Grupa Oneg Szabat, pracując nad projektem naukowym „Dwa i pół roku wojny”, mającym opisywać różne aspekty życia w getcie, wyznaczyła wiele tematów, które zamierzała opracować, uporządkować i wydać po wojnie. Na przykład: sytuacja dzieci żydowskich, ekonomia getta, handel, a także kobiety i ich rola w życiu gettowej społeczności. Słapakowa wzięła na siebie tę część zadania. Przeprowadziła rozmowy z siedemnastoma kobietami z różnych środowisk – były wśród nich inteligentki, kobiety z nizin społecznych, szmuglerki, handlarki, żony, młode dziewczyny, prostytutki. Dzięki tym rozmowom pokazała, jak żyły i jak walczyły kobiety w getcie o przetrwanie swoje i swoich rodzin. Udowodniła, że były bohaterkami codziennego gettowego życia. Że pozorny „upadek” – gdy któraś z nich sprzedawała swoje ciało, szmuglowała czy pracowała za grosze poniżej swoich kwalifikacji intelektualnych, żeby wyżywić rodzinę albo ratować niezdolnego do działania męża – był w istocie wielkim zwycięstwem, dowodem siły i zaradności życiowej. To, co zrobiła Cecylia, opisując historie tych kobiet ze zrozumieniem, bez pogardy i oceny, było ważne i piękne. Uderzył mnie kontrast pomiędzy jej zapiskami a tym, w jaki sposób o kobietach w getcie pisali niektórzy mężczyźni. Cecylia nadała kobietom podmiotowość, godność. A na przykład Szymon Huberband…

…rabin, który przy całych swoich zasługach i wartości, jaką niosą jego zapiski, był – co tu dużo mówić – potwornym mizoginem.

Tak, Huberband potępiał kobiety za „złe prowadzenie się”. Można go oczywiście usprawiedliwiać tym, że takie myślenie było wtedy pewnego rodzaju normą, ale nadal przykro się to czyta. Natomiast Ringelblum nie uczestniczył w dyskusji o „upadku żydowskiej kobiety”. Pisał o kobietach z podziwem i szacunkiem. Te odmienne opinie stanowią zresztą dobry przykład tego, jak różnorodne są źródła zachowane w Archiwum. Na tym właśnie zależało Ringelblumowi – żeby znalazły się w relacjach archiwistów różne opinie i stanowiska. I żeby Żydzi, którzy będą o sobie pisać, pisali prawdę.

To prowadzi mnie do pytania o etykę konstruowania opowieści o doświadczeniach ofiar Zagłady. Udało się Pani przedstawić wewnętrzne zróżnicowanie, a nawet konflikty środowisk w getcie. Uderzył mnie szczególnie kontrast opisów działalności kawiarń, restauracji i śmiertelnego głodu. Równolegle poznajemy historie tych, którzy uczestniczą w jakiejś formie życia kulturalnego, chadzają do teatru, i tych, którzy umierają pośród przechodniów. Podążała Pani za konkretną strategią budowania narracji czy raczej za intuicją?

Podążałam za Ringelblumem i archiwistami Oneg Szabat. Jak wspomniałam, oni chcieli pisać prawdę o sobie, niezależnie od tego, jaka była. Jak to ujął sekretarz Oneg Szabat, Hersz Wasser: „Zbyt wiele było w naszym życiu brylantowych serc i charakterów, byśmy się mieli wstydzić cieni”. Ringelblum zawsze namawiał swoich współpracowników, żeby nie ukrywali słabości, nie zatajali tego, jaka była społeczność żydowska czasów okupacji. Chodziło mu o to, żeby pokazać własne środowisko ze wszystkimi wadami i zaletami, bez cenzury. Dlatego w Archiwum znajdujemy relacje, w których autorzy nawzajem się krytykują. Lichtensztajn na przykład zarzucał kolegom, że nie podejmują walki, że nie idą na barykady, że wobec wszechobecnego mordu i śmierci zachowują się biernie. Menachem Mendel Kohn, skarbnik Oneg Szabat, pisał z kolei, że po wojnie należałoby ukarać wszystkich nieustannie siedzących przy biurkach za „zbrodnię obradowania”. Uważał, że należy działać, a nie w kółko dyskutować. Jest też opis przejmującej sceny: podczas „Wielkiej Akcji” eksterminacyjnej w getcie Kohn schodzi do kryjówki, w której są już jego przyjaciele. Nie jest tam jednak witany z radością, mimo że wcześniej wielu z tych ludzi mogło liczyć na jego wsparcie. Dobroczyńca całego getta nie znajduje ratunku wśród swoich najbliższych i czuje się zdradzony. Schronienie dadzą mu Grzywacz, Graber i Lichtensztajn, ale fakt, że Kohn musiał go szukać, jest bardzo bolesny. Ten epizod na długo ze mną został. Huberband wspominał o żydowskich donosicielach, których kiedyś „topiono w mykwach. A dzisiaj – pisał – nie wystarczyłoby mykw dla nich wszystkich”. Piszący oceniali więc swoje środowisko bardzo surowo i bez znieczulenia.

Żadne archiwum nie jest nigdy neutralne, zawsze wynika z czyjejś selekcji, z decyzji, żeby jedne rzeczy w nim zachować, inne przemilczeń. W taki sposób powstaje więc zbiór wydarzeń, które później uznajemy zarówno za „historię uniwersalną”, jak i politykę pamięci o danej epoce czy społeczności. A jednak w przypadku Oneg Szabat właśnie za sprawą różnorodności doświadczeń archiwistek i archiwistów – ich odmiennego pochodzenia, majętności, zainteresowań – stworzone przez tę grupę dokumenty wydają się być realnie reprezentatywne.

Tego właśnie chciał Ringelblum: pisać prawdę, nie koloryzować. Dlatego zgromadził wokół siebie tak różnorodną grupę – od nauczycieli, przez ekonomistów, literatów, po socjologów, społeczników, historyków, przedsiębiorców. Zależało mu na każdym doświadczeniu, na opisaniu każdego wycinka rzeczywistości. A przede wszystkim na tym, żeby relacjonować wydarzenia w czasie rzeczywistym. Tu i teraz. Bo potem przyjdą kolejne dni, a wraz z nimi nowe doświadczenia, być może jeszcze straszniejsze, które wyprą te starsze, a przecież równie ważne.

W jaki sposób chronić własne emocje i dobrostan psychiczny podczas pracy z tak obciążającymi opowieściami? Przecież tak intensywne zagłębianie się w historię Oneg Szabat i całego getta musi mieć swoją cenę, zostawiać ślad.

Ta książka, jak i wcześniejsze, to była terapia przez traumę. Latami unikałam tematyki Zagłady, w liceum czytałam tylko to, co było absolutnie konieczne. Ale kiedy już zagłębiłam się w temat, kiedy miałam odwagę do niego podejść, musiałam po prostu skupić się na pracy. Jasne, że były trudne momenty. Do dziś, kiedy na spotkaniach autorskich opowiadam historie moich bohaterów, łamie mi się głos. Nie da się przez to przejść „suchą stopą”, ale koszmary senne miewam już rzadziej niż kiedyś.

A jednak odniosłam wrażenie, że w „Radości soboty” jest nieco mniej autorskiego dystansu, w tekście czuć silne emocje, które jeszcze intensywniej angażują czytelniczkę albo czytelnika. Tworzy się pewnego rodzaju – może to nazbyt egzaltowane, ale, jak sądzę, zasadne – wspólnota przeżywania.

Podczas pisania książek o Ravensbrück zachowałam większy dystans. Tego zresztą wymagał temat – szczególnie „Naszej pani…”, gdzie antybohaterką była nazistka, stosunkowo przyzwoita wobec polskich więźniarek. Ale kiedy po publikacji „Radości soboty” po raz pierwszy zwrócono mi uwagę, że tym razem podczas lektury daje się wyczuć znacznie mniejszy dystans do opisywanej historii, pomyślałam, że to może dobrze. Powtarzamy przecież za Marianem Turskim przykazanie: „nie bądź obojętny”. Pisząc „Radość soboty”, zwolniłam siebie nie tyle z obowiązku obojętności, bo tej nigdy we mnie nie było, co z emocjonalnego wycofania. Tak jak wspomniałam, nie ma mocnych, którzy by nad tą historią nie zapłakali.

Czy w materiałach archiwalnych znalazł się fragment, który jakoś szczególnie wpłynął na zmianę Pani wyobrażenia o rzeczywistości getta? Która z opisanych historii wywołała w Pani najsilniejsze emocje?

Trudno mi wybrać jeden opis, bo takich „wstrząsów” doświadczyłam bardzo wiele. Ale jednym z najbardziej przejmujących fragmentów był opis szopy cmentarnej, do której Rachela poszła szukać ciała swojego podopiecznego z kuchni ludowej, Abrahama Braksjmajera. Także wypracowania szkolne dzieci, mówiące o śmierci rodziców, o tym, że budzą się rano przy ich martwych ciałach. Opisy głodu, śmierci na ulicy, która przestaje kogokolwiek poruszać, wreszcie depresji Ringelbluma, który bardzo długo dzielnie się trzymał, ale w końcu on także stracił siłę do walki.