Światło w mroku

Ukraiński artysta Yurii Solomko stworzył symptomatyczny obraz, „Taniec” (2021), przedstawiający siedzącego na mapie współczesnej Ukrainy Kozaka. W jego rękach spoczywa strunowy instrument muzyczny (kobza, torban?) – muzyk szykuje się do gry. Nad jego spokojnym i niewzruszonym niczym ciałem tańczy gromada ludzkich postaci, zaczerpniętych z obrazu Henriego Matisse’a „Taniec II”. Frenetyczność walczy z kontrolą, chaos z ładem, spokój z pozorem spokoju, a to wszystko na terenach, które zaraz ogarną wojna i śmierć.

W podobnym tonie wraca z kolejnym tomem opowiadań jeden z najbardziej rozpoznawalnych ukraińskich pisarzy XXI wieku, Serhij Żadan. Napisałem „opowiadania”, ale właściwie, gdyby nie ich tematyka, można by określić je mianem „opowiadanka”. Rzeczywiście są one krótkie (długość nie przekracza zazwyczaj 10 stron); ktoś właściwie mógłby powiedzieć, że za krótkie, bo nie ma w nich nawet chwili, aby się rozgościć, poznać bohaterów, posmakować akcji. Jednak będąc w stanie permanentnej wojny, nie tylko tej rozumianej przez kategorie polityki i militariów, ale też wojny ze zmęczonym ciałem, z własnymi emocjami, z tęsknotą za bliskimi, nie ma czasu się rozpisywać. Na co komu powieść rzeka, gdy wschód Europy pokrywa się betonowym kurzem i plamą krwi? Potrzebne są komunikaty krótkie, surowe, skoncentrowane, ale przy tym na tyle celne, że wyjaśniające świat, którego nie można pojąć. Tak właśnie działa Żadan w „Arabeskach”.

Wszyscy udawaliśmy, że nie jest nam zimno, nie boimy się, nie czujemy się samotni, że nieszczególnie martwi nas bliska i nadmierna obecność śmierci. Kilka tygodni temu złamało się życie, zepsuł czas, zmieniło się poczucie oddychania, jego miarowości i konsekwencji. Teraz staliśmy pod ogromnym jasnym niebem – zbiliśmy się w grupkę, osłaniając siebie nawzajem, na coś czekając, w coś się wsłuchując. Ukrywając strach za zdecydowaniem i panikę za skupieniem.

O ile nie mamy czasu zadomowić się w nowych opowiadaniach autora „Internatu”, o tyle daje on nam możliwość posmakowania atmosfery panującej w Ukrainie. Nie tej z pierwszej linii frontu, z żołnierskich koszar, ale tej codziennej, nierzadko prostej, przewidywalnej i mało heroicznej. Migawki z życia pozafrontowego to sprawdzanie, czy starsza kobieta w bloku nadal żyje, czy nikt o niej nie zapomniał. To rozmowy z niewidomym żołnierzem, wykreślanie z listy numerów w telefonie osób, które już nie żyją, zabranie dzieciaka na opustoszałe boisko, choć wszyscy wiemy, że przecież żaden mecz odbyć się nie może. Wojny pisanej wielką literą – tej patetycznie brzmiącej w ustach polityków, wzbudzającej trwogę podczas wymiany jeńców, tłamszącej wszelkie słowo, gdy ogląda się zdjęcia z Buczy – w ,,Arabeskach” nie ma. Jest raczej jej cień; majaczy gdzieś na horyzoncie, ale nie zostaje wprost nazwana. Nie musi występować jako pierwszoplanowy aktor czy też przytłaczająca scenografia, wiemy bowiem, że potrafi dotrzeć do najmniejszej szczeliny ukraińskiej rzeczywistości.

Wojna tuż obok nie sprawia, że naturalne potrzeby bohaterów całkowicie znikają – raczej odchodzą na dalszy plan, co jakiś czas szukając możliwości objawienia się. Przypadkowe znajomości, potrzeba drugiego człowieka, cisza pokoju hotelowego w Charkowie – każdy bohater szuka porozumienia ponad słowami, tego opartego na fizycznej bliskości, spotkaniu dwóch ciał, wymianie spojrzeń. Żadan nie jest tu wylewny. Chce, aby niedomówienia między bohaterami stanowiły sedno opowieści: „Wróciła, położyła się obok, znalazła jego dłoń. On zabrał rękę, leżał, milczał”. Owszem, człowiek nadal człowiekowi wilkiem, ale to w osobie obok możemy odnaleźć ostoję na czas katastrofy.