Nie jesteś sam

Osią dramaturgiczną „Oszustów” jest uproszczony przebieg psychoterapii, zarysowany w kilku fazach: od pierwszych prób nazwania problemu (wyrażenia przez postaci ich lęków i wątpliwości) przez zawiązywanie relacji (przekonywanie się, że inni mają podobnie) po eksplorację własnych lęków (odgrywanie schematów w scenkach) i stopniowe poznanie ich przyczyn. Ostatni element możliwy okazał się poprzez wprowadzenie figury śmieszno-strasznego potwora przypominającego Yeti. Beata Wnęk-Malec, przez znaczną część przedstawienia ukryta w pomieszczeniu za zasłoniętymi roletami, stanowi alegorię irracjonalnego, wewnętrznego lęku – uporczywego poczucia, że coś z nami jest „nie tak”. Wygląda, jakby wyciągnięta została z horroru klasy B, ale równocześnie jak wielka, trochę dziwna i pokraczna, maskotka. Dzięki tej dualności staje się obrazem lęku, który – owszem – przeraża, ale tylko na pierwszy rzut oka. Choć na samym początku informuje pozostałych groźnym głosem, że został im tylko tydzień (do czego – nie precyzuje), przez co jawi się jako zagrożenie, które należy pokonać, to pod koniec, ściągnąwszy maskę, demaskuje i wyśmiewa obawy każdego z bohaterów. Rafała przekonuje do tego, że jest ulubieńcem publiczności („Ludzie cię kochają, przykro mi”), architektkę, że jest świetna w swoim fachu („Ta, niby stropów nie umie wyliczać, obliczać, szacować, a zawaliło się kiedyś? Nie zawaliło”), a postać graną przez Stanek, że – pomimo braku wiary we własne możliwości – jest najlepsza we wszystkim, co robi. Potwór stwierdza jeszcze: „nawet mi was nie żal. Baliście się demaskacji, to macie demaskację. Jesteście ok”. Po tych słowach wychodzi drzwiami, które – wbrew przekonaniu bohaterów o ich rzekomym uwięzieniu – przez cały czas były otwarte.

Wprowadzenie absurdalnych elementów (zwłaszcza w pierwszej części spektaklu), komizmu sytuacyjnego czy groteski (m.in. w kostiumach autorstwa Lili Dziedzic – sukienek z printem nóg, cielistym kostiumie z nadrukiem tatuaży czy t-shirtów z napisami „koszulka” lub „To nie jest koszulka, tylko sukienka”), a także licznych odwołań do popkultury (m. in. serialu „Z archiwum X” i programów rozrywkowych) oraz wyposażenie protagonistów i protagonistek w rodzaj metaświadomości (bycia przedmiotem spektaklu/tekstu, wyrażającej się na przykład w słowach Tymka: „To jest serio ta chwila, kiedy bohaterowi wydaje się, że powiedzenie prawdy jest na miejscu?”) pozwala twórcom i twórczyniom nie tylko zróżnicować dramaturgię i uczynić przedstawienie bardziej przystępnym, lecz także zaakcentować, że „Oszuści” to oparty na skonwencjonalizowanych formach teatr, a nie rodzaj spotkania terapeutycznego. Buszewicz i Sobik wraz z aktorami i aktorkami pokazują powszechne zjawiska i perspektywy warunkujące funkcjonowanie naszej psychiki. Przyglądając się niewyróżniającym się szczególnie postaciom, zadają psychoterapeutyczne pytania i stawiają uniwersalne diagnozy. Nie pouczają widzów i nie oferują recept, zdolnych zaradzić wszystkim ich problemom. Zamiast bawić się w – często niebezpieczną – pop-psychologię i udzielać odbiorcom prostych rad ex cathedra, proponują doświadczenie wspólnoty i przypominają, że w zmaganiu się z wątpliwościami, smutkiem, niską samooceną czy wstydem nikt nie jest sam. Przecież to, co wydaje nam się tylko naszym problemem, bywa też doświadczeniem innych osób. Ich teatr, dzięki swojej umowności i wspólnotowemu charakterowi, staje się przestrzenią, w której można bezpiecznie przyglądać się własnym lękom i problemom. A także – niechby i tylko na chwilę – zdystansować się od tego, co ciąży nam na co dzień.

Oglądając opolskie przedstawienie, można poczuć, że granie go daje dużo przyjemności świetnie dobranej obsadzie. Aktorzy i aktorki doskonale odnajdują się w swoich rolach, w których są bardzo autentyczni; jakby problemy bohaterów (ich wątpliwości, niepokoje, lęki) były im dobrze znane. Niemała w tym zasługa tekstu, pisanego przez dwoje autorów konsekwentnie różnicujących język postaci. Grana przez Stanek młoda dziewczyna – nieśmiała, nieco nerdowska, usilnie poszukująca sensu – bardzo wiarygodnie posługuje się, zaczerpniętymi z popularnych poradników, pustymi sloganami. W jednej ze scen stwierdza: „Zrobiłam roczny kurs coachingu. To są prawdziwe narzędzia. Koniec wątpliwości, sama pewność. Jestem najpewniejszą siebie Patrycją jaka chodziła po ziemi”. Szumne deklaracje nie idą jednak w parze z jej autooceną i zachowaniem – jakby inspirowana coachingowymi mądrościami narracja była jedynie wyuczoną pozą albo złudną projekcją. Podobnie opisać można także inne postacie, zwłaszcza Mirkę i Andrzeja, których język – zlepiony z branżowych określeń i poradnikowych mądrości – celnie je definiuje.

Ciekawym kontekstem dla „Oszustów” wydaje się poprzednia premiera Teatru im. Jana Kochanowskiego w Opolu powstała w koprodukcji z Wrocławskim Teatrem Pantomimy im. Henryka Tomaszewskiego – „Autenik” w reżyserii Norberta Rakowskiego. Oba te przedstawienia, choć z zupełnie innych perspektyw, opowiadają o (nie)możliwości bycia „prawdziwym”: szczerym wobec samego siebie i niezależnym od zewnętrznych systemów organizujących nasze życie. Rakowski, Buszewicz i Sobik dochodzą do podobnych wniosków, wskazując między innymi na wpływ mediów społecznościowych, kapitalizmu, presję sukcesu i związanej z nią konieczności (auto)kreacji, widzianej jako źródło opresji, ale inaczej rozkładają akcenty: „Autenik” wybrzmiewa jako niejednoznaczny traktat filozoficzny, a „Oszuści” to przystępny, lecz nie powierzchowny, teatr środka, który nie tyle mnoży wątpliwości, ile pozwala je oswoić.