Zobaczyć go zanim umrze

W „Moby Dicku” mieszkają ludzie prowadzący dziwne życie. Niektórzy przed czymś uciekają, inni za czymś tęsknią. Opłakują przeszłość albo drżą przed przyszłością. Są outsiderami, wyrzutkami, opętanymi, uchodźcami, samotnikami, więźniami.
(opis z materiałów promujących spektakl, tłumaczenie autora)

Zobaczyć Roberta Wilsona na żywo, zanim umrze – taka myśl prześladowała mnie od pewnego czasu. Podświadomość szeptała: nie udało ci się z Peterem Brookiem, nie zawal tym razem. Dobrze, nie zawalę – odpowiadałem sobie z narastającym przeświadczeniem, że nie będę spełniony, jeśli nie zobaczę na żywo tego klasyka współczesnej awangardy światowego teatru. Kiedy się dowiedziałem, że osiemdziesięciotrzyletni Wilson wystawia w Düsseldorfie „Moby Dicka” według Hermana Melville’a, wiedziałem, że lepszej okazji może już nie być.

Falujące kształty imponującej architektury teatru Düsseldorfer Schauspielhaus potocznie zwanego D’haus wpływają na jego otoczenie. Biel elewacji budynku łagodzi napór szkła i aluminium sąsiadujących gmachów. Wielka, jasna postura gmachu może z powodzeniem stanowić alegorię gigantycznego kaszalota, za którym pościg toczy załoga statku wielorybniczego Pequod w powieści Melville’a. To właściwe miejsce dla wysublimowanej estetyki amerykańskiej legendy teatru – podpowiadał mi lekko podniecony głos, sprawca mojej obecności w D’haus – przyczółek elegancji i nienachalnej sterylności.

Spektakl jest dwujęzyczny: dialogi prowadzone są w nieznanej mi niemczyźnie, ale piosenki – napisane i skomponowane przez stałą współpracowniczkę Wilsona, Brytyjkę Annę Calvi – śpiewane w języku Szekspira. W dniu, w którym znalazłem się na widowni, dialogi nie były tłumaczone na angielski, choć zdarza się, że są wyświetlane podczas wyselekcjonowanych spektakli. Może to lepiej – pocieszał znany mi głos – zamiast rozpraszać się pomiędzy tym, co na scenie, a wyświetlanym tekstem, skupisz się na formie, świetle i estetycznych detalach, które z taką skrupulatnością dopracowuje podobno Wilson. Tyle wiem: reżyser, precyzyjnie kontrolując oświetlenie, buduje przestrzenie ze skrupulatnie zaprojektowanych, stonowanych gradientów oraz nasyconych kolorów.

Spektakl trwa około stu minut. Ten czas wystarczy Wilsonowi do zreinterpretowania obszernej, wielowątkowej, XIX-wiecznej powieści i stworzenia na jej podstawie teatralnego dramatu złożonego z dwudziestu scen.

W audytorium wita widzów kilkumetrowy wieloryb spoglądający z kurtyny. Nie jestem pewien, czy to powidok wielkiego Lewiatana, którego, w scenie rozpoczynającej powieść, Izmael wyobraża sobie, patrząc na obraz w Oberży pod Wielorybnikiem, ale mam nieodparte wrażenie, że ssak uśmiecha się do nas z dyskretną ironią. Czyżby wieloryb naigrawał się z grożącego mu niebezpieczeństwem, powątpiewając, że kiedykolwiek może umrzeć śmiertelnie zraniony harpunem? Czy to przypadkiem nie alter ego Wilsona wołającego: to ja jestem Mobym Dickiem – samotnym, niepokonanym artystą w pełnym niebezpieczeństw i piękna oceanie?

Zestawienie z oryginalnym tekstem od samego początku ujawnia zmiany dokonane przez Wilsona. Narratorem nadal pozostaje Izmael, lecz tym razem nie jest prezentowany jako żądny przygód i pracy młodzian, tylko jako starzec opowiadający historię swojej młodości nieobecnemu w powieści wnukowi, nazywanemu po prostu Chłopcem (The Boy). Swojego artystycznego kunsztu i przepięknego falsetu postaci tej użyczył etatowy aktor i śpiewak Wilsona, Christopher Nell. Chłopiec zdaje się współuczestnikiem wspomnień, pełniąc także funkcję emocjonalnego przewodnika prezentowanej opowieści. Ten zabieg wprowadza ramę narracyjną, przesuwając nacisk z osobistego doświadczenia na wspomnienie o nim.

Historia jest prosta: młody Izmael zaciąga się na statek wielorybniczy dowodzony przez kapitana Ahaba, z finezją granego przez inną stałą współpracowniczkę Wilsona, Rosę Enskat. Ahab – opętany pragnieniem upolowania białego kaszalota, który kiedyś oderwał mu połowę nogi – ściga zwierzę na morzach całego świata. Akcja spektaklu do pewnego momentu toczy się zgodnie z fabułą powieści: kiedy pierwszy oficer Starbuck (Heiko Raulin), a chwilę później cała załoga      odkrywają obsesję kapitana, dochodzi do konfrontacji pomiędzy postaciami, jednak wielorybnicy, po długich poszukiwaniach, odnajdują Moby Dicka. Potyczka z wielorybem prowadzi do zatopienia statku, lecz nie do śmierci marynarzy. Dodany wątek Chłopca narzuca sposób postrzegania wydarzeń przez pryzmat dziecięcej wrażliwości. Wnuk Izmaela nudzi się podczas kazania ojca Mapple, śpiewa wielorybowi piosenkę („Wanderlust” Paula McCartneya), pochyla się nad niedolą chłopca okrętowego Pita i dziwi się kolorem skóry Moby Dicka. Wtręty narracyjne uruchamiają Cienie – przemykające w mroku postacie pojawiają się w przesmyku utworzonym pomiędzy światłem a obrazem wideo.