Zachód słońca na pustyni

Lila to taneczny ceremoniał uzdrowienia z północy Afryki odbywający się przy dźwiękach muzyki gnaua. Odprawiany jest przez kapłanów-muzyków zwanych mellemami, a jego nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego „noc”. Do lila dołączyć może każdy – warunkiem jest zgoda na to, że przestać tańczyć można dopiero wtedy, gdy się padnie z wyczerpania lub doświadczy przemiany. „Jak wygląda ten moment, po czym poznać, że to już to?” – spytałam, a Marokańczyk tworzący tradycyjny instrument strunowy gumbri, który będzie akompaniował niejednej lila, wyjaśnił: „Jeśli przyjdzie, nie da się go nie rozpoznać”.

W apokaliptycznym rejwie „Sirât” Olivera Laxe rozsiane są jego okruchy – na seansie przypominającym techno-rytuał myślę o lila. Rzemieślnik miał rację: nie muszę się zastanawiać, czy to na pewno to.

Po wyjściu z kina dłuższą chwilę nie mogłam dojść do siebie. Nie takiego katharsis chciałam. Widziałam ten film już ponad miesiąc temu i nadal nie mam pełnej, jednoznacznej pewności jego oceny. „Sirât” zapisał się przynajmniej kilkoma nowymi siwymi włosami na mojej głowie, nie pamiętam, kiedy ostatni raz oglądałam coś, niemal wyskakując ze skraju fotela. Laxe wycyzelował film-doświadczenie i takich nie trafia wiele do kinowej dystrybucji. Dlatego zachęcam, by samemu wejść na ten „cienki jak włos i ostry jak miecz most między niebem a piekłem” (co oznacza tytułowy Sirât), by poczuć bas w żebrach i razem z salą w szoku wciągnąć powietrze.

Zamknąć oczy, wypełnić uszy – czyli czy filmowcy nienawidzą rejwów?

Światło słońca ma cieplejszy odcień. Pył jest wszędzie; osiada na ubraniach, przykurza ciało, zalega w małżowinach usznych i miesza się z mokrym wnętrzem nosa. Silne ręce stawiają ścianę głośników – to znak wkroczenia w obraz najważniejszego aktora „Sirât”: basu. To dźwiękowy zakres totalny, który wibruje w kościach i żołądku; któremu można się poddać i oddać; który sprawia, że ktoś na pustynię zwozi zestaw głośników, by ustawić z nich wielką konstrukcję, a inni dedykują swoje życie podążaniu za dźwiękiem. Rejwerzy na pustkowiu łączą sprzeczności: to dość jednorodna stylistycznie grupa outsiderów, którzy razem chcą być osobni. Na jej tle Luis, Estebán i terier Pipa wyróżniają się swoim utytłaniem w normcore’owości – są niepasującym elementem, estetycznie przypominającym o istnieniu przedmieść w kontraście do kilkudniowej, ekstremalnej, wszechmocnej imprezy na pustkowiu. Grający duet ojca i syna Sergi López i Bruno Nuñez łączą ciepłą łagodność i wielki smutek. Luisowi dobrze patrzy z zatroskanych oczu mężczyzny w średnim wieku, dwunastoletni Estebán szczerze chce pomagać ojcu, Pipa jest psem spokojnym i wesołym – co zatem tam robią? Szukają zaginionej córki/siostry, która od prawie pół roku nie daje znaku życia, choć widziano ją na którymś z rejwów na marokańskiej pustyni.

By kontynuować poszukiwania, nietypowa rodzina dołącza do rejwerów. Grupa ta, składająca się głównie z Europejczyków – mówiących po angielsku i hiszpańsku, a nie w marokańskim dialekcie darija – wydaje się atrakcyjna, by projektować na nią znaczenia. Mogą i reprezentować nihilistyczne odrzucenie tradycyjnych wartości w obliczu końca świata, i okazać się niespodziewanie znalezioną rodziną bez więzów krwi albo wydmuszką haseł z transparentów z losowej manifestacji („Jeśli nie mogę tańczyć, to nie jest moja rewolucja”). Laxe bardzo skutecznie buduje ich niejednoznaczność – możemy być wobec nich nieufni, zafascynowani nimi albo wobec nich sceptyczni – wskazując na przywilej grupy, jakim jest decyzja o pozornym odrzuceniu systemu oraz skorelowane z nią niemożliwość, desperacja i nieudolność. Grupa aktorów nieprofesjonalnych portretujących rejwerów na konferencji prasowej w Cannes wyglądała jak żywcem zdjęta z ekranu – ich chropowata charyzma nie trąci nutą fałszu, to casting-petarda. Z czułością patrzę na nich jak na wspólnotę, ze złością jak na dzieci, które uważają, że rzeczywistość znika, kiedy zamkną oczy; że nie są częścią świata, jeśli obrócą się do niego plecami. Wydaje się, że w Maroku bohaterowie filmu przebywają już dłuższy czas, nieźle znają topografię tego kraju, ale zdają się nie mieć pojęcia o jego historii. Kiedy wojsko niespodziewanie przerywa rejw, grupa wyłamuje się z eskortowanej kolejki samochodów z celem mglistym, naiwnym i ułudnym. Poza ekranem unosi się widmo trzeciej wojny światowej, ale szybko i ostentacyjnie ktoś wycisza niechciane informacje sączące się przez radio. Po co wiedzieć, co się dzieje – przecież ich to nie dotyczy, oni przecież wybrali inne życie. Oni wybierają taniec, kiedy kończy się świat. Tańczyć: zamknąć oczy, wypełnić uszy.