Teatr dla pracownika

Ze Zdenką Pszczołowską, dyrektorką Nowego Teatru im. Witkacego w Słupsku, rozmawia Bartosz Cudak

Bartosz Cudak: Minęły prawie dwa miesiące, odkąd zostałaś dyrektorką Nowego Teatru w Słupsku. Czy udało Ci się już „oswoić” z nową funkcją?

Zdenka Pszczołowska: Wciąż mnie zaskakuje, gdy ktoś się tak do mnie zwraca. Nie chcę jednak nadawać mojej funkcji niepotrzebnego ciężaru, który sprawiałby, że muszę się z nią „oswajać”. Traktuję ją jako przywilej – daje mi możliwość programowania instytucji i przejęcia odpowiedzialności za tworzenie komfortowych warunków pracy. To szansa, by wprowadzać dobre praktyki w obszarze instytucjonalnym. Komfort pracy jest dla mnie bardzo ważny. Jednak taki priorytet, ku mojemu rozżaleniu, często bywa wyszydzany, podczas gdy badania pokazują, że większość ludzi pracuje efektywniej w sprzyjającym środowisku. Moje zadania postrzegam jako moderowanie teatru, a nie zarządzanie nim czy – co gorsza – rządzenie osobami, które są w nim zatrudnione.

Z samym miejscem nie musisz się poznawać, bo Nowy Teatr nie jest Ci przecież obcy. Pod koniec ubiegłego sezonu wyreżyserowałaś w Słupsku „Małego Księcia”.

Miałam wówczas okazję dobrze poznać zespół – zarówno artystyczny, jak i administracyjny. Bardzo polubiłam ten teatr i ludzi, którzy go tworzą. Od samego początku nadawaliśmy na podobnych falach, czułam się tu jak u siebie i tak zostało do dziś.

Czy zdecydowałaś się wziąć udział w konkursie z własnej inicjatywy, czy była to sugestia zespołu?

Byłam w trakcie prób do „Małego Księcia”, kiedy zakończył się, bez rozstrzygnięcia, pierwszy konkurs. Wtedy właśnie zespół – pół żartem, pół serio – zapytał mnie, czy gdyby rozpisano drugi, nie chciałabym wziąć w nim udziału. Zaczęłam się nad tym poważnie zastanawiać, ale musiałam się upewnić, czy spełniam wymogi formalne. Nie byłam wcześniej dyrektorką. Gdy okazało się, że nie ma formalnych przeszkód, podjęłam decyzję, by spróbować. Byłam w uprzywilejowanej pozycji, bo przygotowując tu premierę, miałam szansę od środka poznać teatr, jego wyzwania oraz widownię.

W koncepcji programowej wspominasz, że praca ze słupskim zespołem sprawiała Ci ogromną satysfakcję i była inspirująca. Czym Nowy Teatr wyróżnia się na tle innych scen, z którymi dotychczas pracowałaś?

Nazwałabym to konsensualnym konstruktywizmem: pracuje tu zgrany, odważny, zaangażowany i bezkonfliktowy zespół, w którym każda z osób formułuje myśli – również te krytyczne – w sposób, który nikomu nie szkodzi. Każda, bez wyjątku! Pracowałam wcześniej ze wspaniałymi zespołami, również odważnymi i twórczymi, a jednak ten słupski mnie zaskoczył. Dostrzegłam tu potrzebę otwartej, szczerej i empatycznej komunikacji, która wynika z chęci zapobiegania sporom. Choć nikt nie uczył tu metod komunikacji bez przemocy, każdy posługuje się nimi intuicyjnie. Wiem, to brzmi dosyć utopijnie, ale dwa miesiące mojej pracy tutaj potwierdzają tę obserwację. Mamy przecież nieporozumienia, nie zawsze się ze sobą zgadzamy, a jednak tworzymy zgrany skład artystyczno-produkcyjno-administracyjny.

Poza tym podczas prób do „Małego Księcia” zobaczyłam gotowość do eksperymentu i otwartość na różne strategie twórcze. Czułam się w tej pracy jak na haju – miałam poczucie wspólnoty i uważności. Feedback, który otrzymywałam, był konstruktywny, nienachalny, bardzo partnerski, ale także krytyczny, kiedy wymagała tego sytuacja. Duże wrażenie zrobiło na mnie też zaangażowanie aktorów w życie teatru, co odebrałam jako znak realnej potrzeby, by współtworzyć instytucję, a nie tylko w niej występować.

Dużym atutem tego teatru jest też jego kameralność. Mała skala umożliwia większe partnerstwo i zmniejsza ryzyko konfliktów. A jeśli już jakieś się pojawią, łatwiej je rozwiązać. Nie podjęłabym się teraz prowadzenia dużej instytucji, która wymaga planu naprawczego. Nie mam wystarczającego doświadczenia, a poza tym praca w teatrze mnie cieszy i nie chcę, by objęcie stanowiska dyrektorskiego to zmieniło. Dominik Nowak zostawił ten teatr w dobrej kondycji artystycznej i w bardzo dobrym stanie na poziomie infrastrukturalnym. Mimo słabości, które są przecież nieuniknione, mogę w tym miejscu od razu zacząć rozwijać różnorodne idee, a nie zajmować się gaszeniem pożarów.

Pomaga Ci Agata Pietruszewska, dotychczasowa kierowniczka działu promocji i sprzedaży, którą awansowałaś na swoją zastępczynię.

Gdy zaczęłam szukać osoby na stanowisko wicedyrektora, Jowita Kropiewnicka, aktorka teatru, poleciła mi Agatę, która między innymi pozyskiwała dla tej sceny pieniądze z alternatywnych źródeł. Miałam zaufanie do Jowity, a i z Agatą dobrze mi się wówczas współpracowało, choć nie byłyśmy w bliskiej, bezpośredniej, tylko raczej w korespondencyjnej relacji. Zweryfikowałam kompetencje Agaty i uznałam je za bardzo wysokie. Zdecydowałam nawet, że jeśli nie przyjmie ona mojej propozycji, nie będę ubiegać się o stanowisko dyrektorki. Nasza dotychczasowa kooperacja potwierdza, że podjęłam właściwą decyzję. Mam do Agaty ogromne zaufanie. Jest rzeczywiście mistrzynią pozyskiwania środków i panuje nad emocjami (co, jak wiemy, nie jest wcale oczywiste wśród osób z kadr zarządzających). Ma też świetne pomysły, jest konkretna i jednocześnie bardzo wrażliwa. Ponadto nie tylko zna od środka teatr, jego zespół, miasto i mieszkańców, ale też świetnie orientuje się w kwestiach dostępności i pedagogiki teatru. A to dla mnie bardzo ważne obszary, które chcę rozwijać. Nie wyobrażam dziś sobie innej osoby na tym stanowisku.

Postawiłyście sobie cel, by Nowy Teatr stał się „najprzyjaźniejszym teatrem dla pracownika w Polsce”. Co to znaczy?

Chodzi o to, by w ciągu mojej pięcioletniej kadencji słupski teatr stał się pionierem higienicznych i przyjaznych warunków pracy. Komfort osób zatrudnionych w instytucji powinien być wartością stałą, niezależną od sezonowych sukcesów artystycznych. Miałam różne doświadczenia zawodowe i wiem, że dla każdego pracownika i każdej pracowniczki ogromne znaczenie ma poczucie bezpieczeństwa i szacunku. Ich brak bywa destrukcyjny. Z inicjatywy części pracowniczek wprowadziliśmy zajęcia z jogi, a od stycznia zaczniemy współpracę z Centrum Rehabilitacji Avenir. Wszystkie osoby pracujące w teatrze, nie tylko aktorki i aktorzy, będą mogli każdego roku bezpłatnie skorzystać z określonej liczby wizyt w tym miejscu. Wprowadzamy także możliwość pracy zdalnej oraz zmieniamy godziny prób – z tradycyjnych, często przeklinanych porannych i wieczornych – na pracę w trybie 10–16. Taki system, który świetnie sprawdza się w Teatrze Dramatycznym w Wałbrzychu, został w Słupsku przyjęty jednogłośnie. Cieszą się nie tylko osoby pracujące artystycznie i technicznie, ale także ich rodziny.

Czy podejmując pracę artystyczną w instytucjach kultury, odczuwasz czasem brak szacunku albo masz wrażenie, że jesteś traktowana nieszczerze?

Z tym bywa bardzo różnie. Najbardziej denerwuje mnie hipokryzja – rozbieżność deklaracji i wypisanych na sztandarach haseł z czynami. Zdziwiłbyś się, gdybym ci powiedziała, w którym teatrze pracowało mi się szczególnie źle i gdzie spotkałam się z mobbingiem. Zdziwiłbyś się, jakie proponowano mi warunki zatrudnienia w miejscach, które promują równość czy higienę pracy i produkują spektakle o ważnych sprawach. A teatry, które są krytykowane przez prasę (często bez wystarczającej weryfikacji faktów), okazały się najprzyjaźniejszymi miejscami zatrudniania. Takim przykładem jest Teatr Nowy w Poznaniu. Życzę twórczyniom i twórcom wynagrodzeń proponowanych przez dyrektora Piotra Kruszczyńskiego, wsparcia promocyjnego Rafała Michalczuka, otwartości działu literackiego (Marek Grześkowiak i Magda Koryntczyk), wyrozumiałości struktur administracyjnych, cudownego zespołu technicznego, aktorskiego itd. Po prostu pełen profesjonalizm i transparentność.

Poza tym relacje wewnętrzne rzeczywiście bywają wybiórcze. Dyrektorki i dyrektorzy czasami uzależniają swój szacunek do pracownika względem zajmowanego przez niego stanowiska. To jest obrzydliwe. Widać wtedy frustrację osób zatrudnionych w działach administracyjnych, które czują się pomijane i niedoceniane; frustrację pracowników technicznych wynikającą z przepracowania; frustrację zespołu artystycznego, doświadczającego podczas wcześniejszej produkcji manipulacji reżyserki-demiurżki. Może zostanę uznana za naiwną, ale uważam, że dobre funkcjonowanie instytucji opiera się na ludziach – ich satysfakcji z pracy i posiadanych perspektywach rozwoju. Nie wystarczy zapewnić cieplarnianych warunków artystom – trzeba wsłuchać się w potrzeby każdej zatrudnionej w teatrze osoby i zaopiekować się każdym. Uważam, że twórczynie i twórcy zapraszani do teatrów powinni respektować panujące tam zwyczaje. Nie zgadzam się, by reżyser zachowywał się wobec pracowniczek i pracowników administracyjnych czy produkcyjnych jak szef, w dodatku kiepski.

Jak wsłuchać się w potrzeby wszystkich pracowników? Jak dokonać realnej zmiany?

W Słupsku zaczynamy od małych gestów. Odkąd zostałam dyrektorką, organizujemy comiesięczne spotkania wszystkich osób zatrudnionych, co ma poprawiać wewnątrzinstytucjonalną komunikację i minimalizować ryzyko nieporozumień. Dbamy też o dobre samopoczucie pracowników – organizujemy spotkania integracyjne i wspólne aktywności (jak np. wspomniane zajęcia jogi) dostosowane do czasowych możliwości osób zatrudnionych. Zamierzam również zaktualizować umowy zawierane z twórcami. Mają one jasno określać obowiązki obu stron. Udział w spotkaniach promocyjnych czy sesjach zdjęciowych będą odtąd regulować umowy, a nie niepisane zasady. Pomoże to wszystkim wykonywać pracę bez tworzonych sobie nawzajem przeszkód.

Ma być przejrzyście i transparentnie?

Tak. Wprowadzimy też zasadę, że wszystkie omówienia odbywać się będą na forum, a nie prywatnie, w gabinecie. Pomoże to uniknąć niedopowiedzeń i manipulacji. Chcę inwestować w mądry, konstruktywny feedback.

A także w szkolenia i warsztaty. Czego będą one dotyczyć i jaki jest ich cel?

Od nowego roku czeka nas seria różnorakich szkoleń – zaczniemy od szkolenia antymobbingowego z Moniką Klonowską, najlepszą w Polsce specjalistką w tym zakresie. Będziemy mieć też warsztaty z twórczego feedbacku z Mirą Mańką. Cel jest prosty: chcę proponować wszystkim moim pracownikom rozwój zawodowy, doskonalenie się, podnoszenie kompetencji. Niektóre szkolenia – jak te z przeciwdziałania mobbingowi – będą obowiązkowe, inne – na przykład z feedbacku, emisji i rehabilitacji głosu czy przeciwdziałające wypaleniu zawodowemu – dobrowolne. Chociaż może te ostatnie też powinny być obowiązkowe?

Chcesz dbać o pracowników, być „blisko” ich potrzeb.

„Blisko” to słowo klucz, rodzaj deklaracji programowej. To także hasło pierwszego sezonu, którym zaczynam moją dyrektorską przygodę.

Co ono znaczy dla Ciebie poza kontekstem wewnątrzinstytucjonalnym?

Bliskość kojarzy mi się pozytywnie, ale ma też swój rewers – blisko nas są także wojny, reżimy, bieda, kataklizmy, kryzysy ekonomiczne, klimatyczne i geopolityczne. Wokół nas są ludzie, którzy potrzebują, by być blisko nich. Chodzi więc o świadomość, że rzeczywistość, również ta trudna, kształtuje się tuż obok, a teatr nie może się od niej odwracać. Musi reagować, być „blisko”.