PO NIE-W-CZASIE: Tajemnica, wzory i węzły boromejskie

Debiut Aleksandry Góreckiej – „Reguła trzech” – wyraźnie trawestuje dawne tradycje poetyckie, od baroku po nurt lingwistyczny. Jest to też jedna z tych nielicznych współczesnych propozycji, które świadomie sięgają po motywy matematyczne^[1]. W książce pojawiają się zarówno konceptualne poszukiwania nawiązujące do XVII-wiecznej poezji dworskiej, jak i inspiracje graficzne zaczerpnięte z Warsztatu Literatury Potencjalnej. Członkowie grupy OuLiPo – szczególnie Raymond Queneau, jej czołowy przedstawiciel – dążyli do ukazania możliwości języka jako rozbudowanego, precyzyjnie zorganizowanego systemu, wykorzystując do tego reguły gramatyczne i matematyczne, słowne kalambury i mechanizmy kombinatoryczne, wersyfikację i wzory. Górecka na tym nie poprzestaje – wplata do tomu również odniesienia do słynnych odkryć matematycznych, których dokonali Joseph Louis Lagrange czy Carl Friedrich Gauss. Przywoływani naukowcy nie tyle odsyłają do konkretnych teorii, ile raczej mają symbolizować stan poznawczy charakterystyczny dla momentu przełomu.

Matematyka współistnieje z poezją od zarania dziejów – początkowo głównie w warstwie audytywnej, poprzez rytm, rym czy rygorystyczną liczbę sylab. Choć powszechnie kojarzymy poezję wizualną z nowoczesnymi eksperymentami, takimi jak kaligramy czy poezja konkretna, tradycja wiązania słowa z geometrią i obrazem sięga antyku. Już wiersze-labirynty czy wiersze figuralne dowodziły, że matematyczny ład tekstu może manifestować się nie tylko w jego brzmieniu, ale i w typograficznym kształcie na stronie. Górecka czerpie z tych tradycji. Wielokrotnie zaznaczała w wywiadach i na spotkaniach autorskich, że fizyczny aspekt wiersza jest dla niej równie ważny jak jego zapis czy głosowa realizacja; dlatego stara się rozszczelniać klasyczny układ graficzny. Idąc za tą zachętą, „Regułę trzech” można odczytywać w duchu arystotelesowskim – kładąc nacisk na jej wymiar wizualny – a zarazem traktować publikację jako obiekt przestrzenny. Pionowe umieszczenie tytułów przy prawej krawędzi strony wymusza konkretną interakcję: aby w pełni obcować z tekstem, czytelnik musi manipulować woluminem, obracając go wzdłuż osi lektury. Ta fizyczna zmiana perspektywy sprawia, że proces czytania staje się nierozerwalnie związany z ruchem i geometrią przedmiotu. W tomie pojawia się również wiele innych interesujących rozwiązań typograficznych: wyrazów rozbijanych na cząstki, zapisywanych w formie obrazów i grafów, co poszerza medialność wiersza. Trzeba pamiętać, że pomysły na tego typu eksperymenty mają już długą tradycję. Mam jednak wrażenie, że balans między empirią a teorią, fizycznością a słowem, ciałem a językiem od dawna nie był nam tak potrzebny. „Reguła trzech” niewątpliwie mi o tym przypomina.

Górecka bowiem za pomocą omszałego eksperymentu stawia fundamentalne pytania egzystencjalne – chociażby o to, czy świat wciąż potrafi nas zachwycić? Czy istnieje porządek w chaosie? Co z nieskończonością? Zdaję sobie sprawę, że można z tego powodu posądzić autorkę o mętną metafizykę, która nie dostarcza żadnych pożytecznych odpowiedzi. Ale w „Regule trzech” doświadczenie (będące oświeceniową podstawą naukowego poznania), metafora i wzór splatają się jak węzły boromejskie: żaden element nie istnieje bez dwóch pozostałych – jeśli którykolwiek zniknie, całość się rozpada. To właśnie wydaje mi się najmocniejszą stroną tego debiutu – fakt, że trzeba go odczytywać jako spójny system, w którym co stronę odnajdujemy ciemne otchłanie, pełne tajemnic.

Słowo „tajemnica” swój metafizyczny ciężar zawdzięcza greckiemu mystērion, przyswojonemu przez tradycję chrześcijańską, będącą jednym ze źródeł kultury europejskiej. Wspominam o tym, bo mam wrażenie, że Górecka próbuje zestroić swój podmiot z głębokimi regułami rządzącymi rzeczywistością. W tym świetle paradoks i tajemnica stają się szczególnie interesującymi tropami. Powraca tu kwestia wspominanych już inspiracji poezją barokową – w baroku podejmowano próby pogodzenia metafizycznej wrażliwości z formalnym zaskoczeniem. To wtedy poszukiwano konceptu – rozumianego jako kunsztowna sentencja lub rzadka, wyszukana figura stylistyczna – prowadzącego do nieoczywistej pointy, efektu niespodziewanego i trudnego do przewidzenia. Tak jak barokowy koncept próbował uchwycić paradoks istnienia w błysku intelektualnej niespodzianki, tak wrażliwość podmiotu Góreckiej odnajduje mistyczne objawienia nie w dogmacie, lecz w strukturze figur, które powtarzają same siebie, rozrastają się, ujawniając porządek ukryty pod powierzchnią chaosu.

W filmie „Kolory nieskończoności” (1995) pojawia się sugestia, że jedynym matematycznym dowodem na istnienie Boga jest „odcisk Jego palca”, czyli fraktalny zbiór Mandelbrota. Prosta reguła iteracyjna pozwala określić, które liczby pozostaną w granicach zbioru (i będą namnażać się w nieskończoność), a które z niej „uciekną”. Z ich ruchów powstają misternie falujące, kalejdoskopowe struktury, których porządek zachwyca i niepokoi jednocześnie. W pewnym momencie kamera pokazuje, jak algorytmiczna linia, powtarzana i rozgałęziana przez komputer, po chwili zaczyna przypominać drzewo, jakby matematyka mimowolnie dotknęła natury. Podobny gest wykonuje poezja Góreckiej, operując nie równaniami, lecz obrazem. Wiersz „Przekształcenia” wygląda następująco: