Odnaleźć serce muzyki

Z Sébastienem Beliah, francuskim kontrabasistą, członkiem francuskiego byłego kolektywu Umlaut oraz liderem i założycielem polsko-francuskiego kwartetu Lumpeks reinterpretującego środkowopolskie oberki, rozmawia Michał Wieczorek.

Michał Wieczorek: Co Cię skłoniło, żeby przeprowadzić się do Polski?

Sébastien Beliah: Moja partnerka, Olga Kozieł, jest Polką. Na początku naszego związku mieszkałem w Paryżu, a ona w Warszawie. Gdy postanowiliśmy zamieszkać razem, byłem na etapie życiowych zmian – właśnie zrezygnowałem z pracy i mogłem zadecydować o swoim miejscu na ziemi. Chciałem spróbować czegoś nowego, bo całe życie spędziłem w Paryżu. Nigdy wcześniej nie mieszkałem za granicą ani nawet w innym regionie Francji. W Polsce mieszkam już dziesięć lat.

To Olga wciągnęła Cię w oberki?

Nie do końca. Sercem Umlaut – kolektywu i wytwórni, w której działałem przez wiele lat – był Joel Grip. To właśnie on jako pierwszy pokazał mi polską muzykę tradycyjną, fascynując się między innymi wydawnictwami fundacji Muzyka Odnaleziona Andrzeja Bieńkowskiego.

Ta pasja przekładała się również na artystyczne poszukiwania i współprace Joela. Przez jakiś czas nie miał swojego stałego miejsca – ciągle podróżował, zawsze u kogoś pomieszkiwał. Pewnego razu trafił do Lublina i wracał tam kilkukrotnie. Poznał tam różne osoby: Ewę Grochowską, Jana i Zosię Bernadów, Olgę. Wkrótce zaczęli razem działać: Joel zaprosił Ewę na organizowany przez siebie festiwal Hagenfesten w Szwecji, a w 2011 roku zaczęliśmy organizować festiwal w Paryżu w ramach inicjatywy Umlautu. Śpiewały na nim Zosia Bernad i Maniucha Bikont. Podczas ich występów po raz pierwszy doświadczyłem tej muzyki na żywo.

Pamiętasz, jak na nią zareagowałeś? Spodobała Ci się od razu?

Bardzo. Zawsze miałem sentyment do muzyki skrzypcowej, lubiłem tradycyjne utwory z Ameryki czy Irlandii, więc od razu byłem zaciekawiony. A gdy usłyszałem Ewę, ciekawość przerodziła się w fascynację. Zszokowało mnie, że w kraju nie tak odległym od mojego istnieje muzyka, której nigdy wcześniej nie słyszałem. Brzmiąca z jednej strony egzotycznie, bo nie mamy we Francji takich rytmów, a z drugiej znajomo – było w niej podejście do groove’u i dźwięku, które było mi bliskie. Jestem jazzmanem, więc grana przeze mnie muzyka jest związana z tymi aspektami.

Czy rozpoczęcie przygody z graniem muzyki tradycyjnej było dla Ciebie dużym wyzwaniem? Musiałeś włożyć dużo pracy, żeby ją poznać?

Na początku traktowałem ją tak jak każdą inną muzykę, którą znałem. Posłuchałem jej i dodałem do playlisty, do której często wracałem. Dopiero po przeprowadzce do Polski zacząłem ją wykonywać. Wpływ na to miało również to, że od razu trafiłem do niewielkiego środowiska muzyki tradycyjnej. Było lato, chyba przedostatnia edycja Taboru w Sędku; muzyka towarzyszyła mi tam od rana do nocy i po prostu zacząłem się nią interesować. Chciałem nauczyć się grać, zrozumieć, o co w niej chodzi. Zapisałem się na warsztaty z Michałem Żakiem i Stanisławem Witkowskim. I tak zacząłem grać polską muzykę.

Inną ważną postacią w mojej przygodzie jest Ewa Grochowska – to ona zabierała mnie na badania terenowe na Lubelszczyźnie. Wtedy poznałem też Basię Michalec, z którą grałem od czasu do czasu. Tak się to zaczęło, od spędzania czasu z innymi.

Na samym początku bardzo chciałem, żeby to było odseparowane od mojej praktyki jazzowej. Nie chciałem mieszać jej z muzyką tradycyjną, nie znajdowałem związku między nimi. Dopiero później zrozumiałem, jak mogę te dwie muzyki połączyć. Porozmawiałem o swoim pomyśle z Olgą, a także z Louisem i Pierre’em, których znam od dawna, i założyliśmy zespół. Tak powstał Lumpeks.

Co sprawiło, że dostrzegłeś punkty wspólne między tymi rodzajami muzyki i zacząłeś grać oberki freejazzowo?

Ten proces był prawdziwą wewnętrzną podróżą. Wielu moich znajomych we Francji zaczęło wówczas tworzyć projekty łączące muzykę tradycyjną z różnych stron świata z jazzem i nie tylko. To na przykład zespół Electric Vocuhila: Francuzi, którzy głęboko zainteresowali się muzyką Madagaskaru. Ich eksploracje nie ograniczały się tylko do słuchania tamtejszych utworów – zespół kilkukrotnie odwiedził wyspę, a potem zaczął budować swoje kompozycje w oparciu o tsapiky, gatunek muzyczny typowy dla południowo-zachodniej części kraju. Z kolei mój bliski znajomy Fidel Fourneyron, z którym graliśmy przez lata w zespole Un Poco Loco, zainteresował się kubańską muzyką religijną i założył zespół ¿Que Vola? Dzięki temu nabrałem pewności, że moje eksperymenty będą w porządku – i nie będzie to zwykła jazzowa kombinacja z muzyką tradycyjną.

Chciałem odnaleźć serce tej muzyki, to, co mnie w niej interesowało. Groove, transowe rytmy, wirowanie – wszystko to jest mocno związane z tańcem. Takie podejście do muzyki zawsze było mi bliskie. Sposób grania i brzmienie, które według mnie łączy wiejskich muzykantów z jazzmanami.

Skąd czerpiecie materiał, który gracie w Lumpeksie?

Na debiucie były to utwory, które usłyszeliśmy w archiwach, przede wszystkim Andrzeja Bieńkowskiego. Z kolei przed nagraniem „Poloneza” pojechaliśmy na badania terenowe i to one są głównym źródłem melodii. Jest tam też jedna autorska kompozycja i dwie improwizacje. Teraz nagraliśmy trzeci album, na którym znajdą się wyłącznie nasze własne kompozycje, zainspirowane muzyką tradycyjną. To jest trochę inny tryb pracy, bo mamy tu więcej swobody i luzu.

Widzisz różnice w odbiorze Lumpeksu w Polsce i we Francji?

Trochę tak. To zależy od kontekstu. Gdy gramy w Polsce, na przykład w Ambasadzie Muzyki Tradycyjnej albo na festiwalach związanych z muzyką tradycyjną – Ethniesy czy Dźwiękach Północy – to mam wrażenie, że publiczność zna kod do odszyfrowania naszej muzyki. Gramy też na takich festiwalach jak Avant Art, niezwiązanych z muzyką tradycyjną, i tam publiczność jest taka jak we Francji. Zainteresowana, ale też zastanawiająca się, co my właściwie robimy. Dostajemy od naszych słuchaczy zróżnicowany feedback.

Grasz też solowo na kontrabasie. Skąd taki pomysł? Kontrabas jest rzadko wykorzystywany w takim kontekście.

To chyba moje szaleństwo… Od samego początku mojej przygody z tym instrumentem czułem, że kontrabas ma bardzo bogaty dźwięk, że można z nim zrobić bardzo ciekawe rzeczy, mimo że nie jest to instrument stworzony dla solistów. Gdy studiowałem muzykę klasyczną, nie chciałem grać sonat solowych czy koncertów, ale muzykę bardziej współczesną, podobną do utworów Jamesa Tenneya albo Toma Johnsona. Czułem, że ten instrument ma potencjał.