Między modernizmem a tricksterstwem

Lektura „Wierszy zebranych (2008–2025)” Konrada Góry jest doświadczeniem osobliwym. Z jednej strony mamy do czynienia z tomem, który porządkuje, domyka i archiwizuje – podsyca pragnienie całości, daje czytelnikowi do ręki obiekt „ukończony”. Z drugiej – z poezją, która od początku opiera się każdej formie domknięcia: sensu, narracji, projektu, wspólnego mianownika. Zebrane w jednym woluminie wiersze nie układają się w jednolitą narrację ani w spójny program. Raczej potęgują wrażenie nieciągłości, zapętlenia i uporczywego powrotu tych samych napięć, które rzadko bywają rozładowane.

Nieprzypadkowo tomowi towarzyszą dwa posłowia tego samego autora – Jakuba Skurtysa. Jakby poezja Góry domagała się komentarza i zarazem wymykała się mu, jawiąc się jako niemożliwa do zamknięcia w ramie tekstu. Jakby nieustannie komentarz prowokowała, nie pozwalając krytyce uznać sprawy za zamkniętą. A może raczej: jakoby domagała się co najmniej dwóch sposobów rozumienia. Skurtys podbija to wrażenie, w tytułach adresując posłowia kolejno jako „dla każdego” i „dla nikogo”. Pobrzmiewają tu echem motta z kolejnych tomów Góry: „Nikomu, innemu” (z „Nie”, 2016) oraz „Nam, od nas –” (z „Dzień został w nocy”, 2021), ale gest krytyka nie wyczerpuje się na samym nawiązaniu. Dwa posłowia ani się nie uzupełniają, ani nie są ze sobą sprzeczne – odsłaniają niemożność rozstrzygnięcia, jak mówić o tej twórczości, by ją (wedle życzenia autora) spolszczyć, lecz nie uprościć.

W drugim posłowiu Skurtys wraca do momentu szczególnego w historii recepcji tej twórczości – do czasu „zwrotu politycznego”, gdy liryka Góry czytana była przede wszystkim jako przykład radykalnej pracy formalnej podporządkowanej etycznej i politycznej stawce. Skurtys przypomina tamten gest krytyczny: eksponowania językowej brawury, rozszczelniania rejestrów polszczyzny, sięgania po to, co lokalne, środowiskowe, niskie; oddawania głosu ofiarom transformacji, wykluczonym, zapomnianym.

Ten opis pozostaje przekonujący. Trudno zaprzeczyć, że w takim sposobie czytania poezji Góry było coś istotnego, adekwatnego do ówczesnego momentu. A jednak dziś, po kilkunastu latach, coś w tej narracji zaczyna uwierać. Być może dlatego, że zbyt długo skupialiśmy się na pytaniu, jak ta poezja działa, a zbyt rzadko zadawaliśmy pytanie bardziej podstawowe: jaka jest w niej funkcja utrudnionej formy?

By wyjaśnić, co mam na myśli, muszę odejść od klucza politycznego i wskazać na inny nurt odczytywania tomów autora „Nie”. Bo krytycy i krytyczki równie chętnie tropili formalne osobliwości wierszy Góry: ukryte topografie Wrocławia, zaszyfrowane historie miejsc, lokalne kody dostępne nielicznym. Wymagało to wiedzy pozatekstowej, środowiskowej, czasem wręcz biograficznej, kiedy indziej encyklopedycznej czy historycznoliterackiej. Wysiłek ten bywał nagradzany, komuś udało się „rozszyfrować” wiersz, komuś innemu – dopasować go do mapy, historii, konkretnego konfliktu. Ale taka lektura zbyt szybko uznawała formalne utrudnienie za próg, który należy przekroczyć, by dotrzeć do właściwego sensu.

Tymczasem poezja Góry nie zachowuje się jak szyfr. Nie obiecuje, że za oporem kryje się stabilne znaczenie. Przeciwnie – wszystko wskazuje na to, że utrudnienie jest tu celem samym w sobie. Jeśli coś zostaje w tej poezji ujawnione, nie jest to „treść” ani „przekaz”, lecz dojmujące doświadczenie niemożności domknięcia sensu. Warto przy tym podkreślić, że obecna w tej poezji „szyfrowość” nie prowadzi do celebracji niezrozumiałości ani do dekonstrukcyjnego podważania sensu jako takiego. U Góry niedomknięcie i elipsa pełnią raczej funkcję afektywno-etyczną: przesuwają lekturę poza porządek objaśniania, w stronę doświadczenia. Dobrze widać to w utworze „Okopań poideł”:

Okopań poideł,
nie ma chleba Jedności Narodowej,
okadzeń domostwu,
nie ma chleba Sienkiewicza.
Rokoszy sumienia,
nie ma chleba Marksa i Engelsa,
ulegań Srebrenic,
nie ma chleba Rondo Reagana.
Pasjami opierań,
nie ma chleba Kleczkowska do-i-od torów,
opierań bez pasji,
nie ma chleba Odra Kraszewskiego.
Żywień y bronień,
nie ma chleba Anty-Reymonta, franczyzy spamiętań,
nie ma chleba Osobowicki z Bujwida.
Strużeń piosnki o usta,
nie ma chleba Jagiellończyka w dwóch kotach,
nalegań, że mimo jest chleb tu i teraz,
nie-
zasłużony, gorący przez palce
chleb ścierań
o jeszcze.
4 XII 2011
(pierwszy kot z 2001, drugi z „do-wczoraj-i-dzisiaj”) (s. 131).

Utwór zbudowany jest na prostym, lecz konsekwentnie rozwijanym kontraście. Powstaje paralelna litania dwóch rodzajów braku: materialnego i językowego. Brak chleba oznacza chyba brak elementarnego pokarmu i podstawy wspólnoty; brak gramatyczny odsłania wyczerpanie języków, które miały ten brak nazywać, wyjaśniać, legitymizować („śmierć za głód”, napisze gdzie indziej poeta). Nazwy ulic i patronów tworzą mapę Wrocławia, ale nie funkcjonują jako neutralne punkty topograficzne. Zestawione w pary ewokują ciężar sprzecznych narracji: Jedność Narodowa spotyka się z Sienkiewiczem, Marks i Engels z Reaganem, do Reymonta dokleja się przedrostek „anty”. W każdej z tych konfiguracji konkluzja pozostaje ta sama: nie ma chleba. Języki ideologii: religijne, narodowe, liberalne, lewicowe, okazują się równie bezradne. Dopiero w ostatniej strofie refren negacji zostaje przełamany. „Jest chleb tu i teraz”, ale jednocześnie jest „zasłużony” i „niezasłużony”, cielesny i ulotny. Jego obecność nie znosi braku, lecz ujawnia jego chwilowe zawieszenie – poza wielkimi narracjami polityki i literatury.

W tle tej lektury warto odnotować toczącą się obecnie polemikę wokół kategorii tak zwanego šalamunizmu. Poezja Konrada Góry sytuowałaby się jednak w innym porządku niż ten, który Agnieszka Waligóra opisywała jako dyspozycję „šalamunistyczną”. Elipsa, powtórzenie i fragmentaryzacja nie pełnią u Góry funkcji estetycznego wyzwolenia języka ani gry afektem; są raczej narzędziami materialistycznej krytyki języków, które zawiodły wobec elementarnego doświadczenia niedostatku. Brak sensu nie jest tu wartością samą w sobie ani efektem swobodnego przepływu skojarzeń, lecz konsekwencją historycznego i politycznego wyczerpania dyskursów – religijnych, narodowych, literackich i ideologicznych. Wiersze takie jak „Okopań poideł” nie wpisują się w projekt estetycznej niekomunikatywności, lecz przeciwnie: demaskują ją jako luksus dostępny tylko tam, gdzie podstawowe warunki życia zostały już zabezpieczone. Refren „nie ma chleba” nie zawiesza sensu w imię poetyckiej wolności, ale brutalnie przywraca hierarchię potrzeb, w której język okazuje się wtórny wobec materialnego braku. Tego rodzaju złudzenia Góra rozwiewał już choćby w wierszu „Koszmarny anarchista. Brać za pismo”, pokazując, że wyzwolenie dzieje się poza tekstem: „W górę kamienie, czytelne pismo wolności” (s. 32). Jeśli pojawiają się tu rozpad składni i szczątkowość frazy, to nie jako afirmacja afektywnej intensywności, lecz jako świadectwo porażki języków, które miały organizować wspólnotę. Polemika wokół „šalamunizmu”[1] pozwala jednak lepiej uchwycić specyfikę projektu Góry: jego poezja tyleż korzysta z nowego paradygmatu humanistycznego, co stawia mu opór. Tam, gdzie współczesna krytyka skłonna jest afirmować nieprzejrzystość, Góra upomina się o jej materialne konsekwencje; tam, gdzie język przestaje być zobowiązany do referencji, on konsekwentnie przywraca pytanie o warunki życia, pracy i śmierci. W tym sensie polityczność tej poezji polega nie na estetycznym geście odmowy sensu, lecz na uporczywym przypominaniu nam o naszej własnej obecności w formie.