Konstantynopol jako ekran pragnienia

Zanurzenie się w Oriencie – przestrzeni fantastycznych rojeń – może być postrzegane jako doświadczenie transgresyjne. Edward Said, słynny teoretyk orientalizmu (i autor tego pojęcia), przekonywał, że obraz Wschodu jest stworzonym przez Zachód narzędziem utwierdzania własnej dominacji. Granica między Zachodem a Wschodem nie ma charakteru geograficznego, jako że poruszamy się w sferze fantazmatu. Można ją jednak nałożyć na mapę, a następnie symbolicznie umieścić w Turcji, kraju położonym na przecięciu Europy i Azji, stanowiącym tygiel kultur, języków, religii. Książka „Opowiedz im o bitwach, o królach i słoniach” Mathiasa Énarda, francuskiego orientalisty i cenionego prozaika, to podana w kostiumie historycznym opowieść o zderzeniu wielkiego Europejczyka z Orientem. Autor zaprasza na spacer po Konstantynopolu XVI wieku i po psyche protagonisty. Nie zabraknie tu zapachu róż, tańczących hurysek, walki o wybitność, jak również powikłanego wątku miłosnego, rozgrywającego się na tle pałacowych intryg.

Głównym bohaterem powieści Énarda jest Michał Anioł. Artysta podlega władzy papieża Juliusza II, dla którego projektuje grobowiec. A jednak surowa głowa Kościoła skąpi pieniędzy i lekceważy rzeźbiarza. Z ekonomicznego limba ratuje go niespodziewany list od „Wielkiego Turka”. Bajazyd II, sułtan Imperium Osmańskiego, zaprasza Michała Anioła do stolicy swego kraju, aby zaprojektował most w samym centrum stambulskiego portu. Autor „Dawida”, zachęcony obietnicą hojnej zapłaty, przyjmuje ofertę i kieruje się do Stambułu. Jego dalsze losy wyznaczone będą przez kilka impulsów. Ważne okażą się fascynacja aurą bajkowego Konstantynopola i perfekcjonizm skłaniający Buonarrotiego do ciężkiej pracy. Ale najistotniejszy impuls przyniosą relacje międzyludzkie: przyjaźń z albańskim poetą Mesihim oraz intymna relacja z bezimienną tancerką. Te trzy postaci wyznaczają miłosny trójkąt, którego złożona dynamika reguluje większą część fabuły.

Michał Anioł zakochuje się z wzajemnością w andaluzyjskiej tancerce, ale wewnętrzna blokada, która każe mu upatrywać wartości miłości w jakościach duchowych, paraliżuje go. Artysta nie potrafi dotknąć kobiety, ta zaś bardzo chce się do niego zbliżyć. Napięcia dopełnia Mesihi, który jest zakochany w Buonarrotim. Poeta-bibosz skrywa emocje, a ból związany ze świadomością „romansu” (tyleż platonicznego, co opartego na realnym uczuciu) Florentyńczyka i tancerki leczy winem i opium. Schemat miłosny zostaje ponadto pogłębiony o wymiar polityczny: rozgałęzione i niedoświetlone uczucia zostają podporządkowane dworskiej rywalizacji o władzę. Miłość, zazdrość i ambicja współtworzą literacką polifonię, rozegraną w dekoracjach olśniewającego Konstantynopola. Rozwibrowane emocje połączone z egzotycznym anturażem kojarzyć się mogą z klasyką arabską, na przykład z oniryczną „Ślepą sową” perskiego pisarza Sadegha Hedajata.

Świat powieści skąpany jest w mgiełce ciepłej bezsilności, która dopełniona jest palącymi uczuciami i epifanijnymi przebłyskami. Bohaterowie dążąc do realizacji swoich pragnień, pozornie nie tracą pasji życia. Ale po czasie, gdy pył krzątaniny opada, muszą sobie uzmysłowić, że nie są suwerenni: zależą albo od woli zwierzchników, albo od własnych rządz, które nie okazują się wcale bardziej łaskawe. W dużym stopniu książka Énarda stanowi katalog ludzkich emocji. A także próbę pokazania ich ambiwalentnej funkcji – z jednej strony są narzędziem kontaktowania się ze światem, a z drugiej więzieniem odcinającym od niego. Można kreślić kolejne charakterystyki bohaterów i przestrzeni przez pryzmat afektów: Michał Anioł opuścił Rzym powodowany złością i dumą; Juliusz II poniżył go kierowany pychą; Stambuł, kraina Innego, jawi się jako przestrzeń permanentnego zadziwienia; Andaluzyjka jest dla artysty katalizatorem pragnienia, ale i trwogi; Mesihi odczuwa zazdrość, tak samo jak i upokorzenie…

Naturalnie – ktoś powie – emocje formatują zarówno nasze codzienne doświadczenia, jak i szeroko rozumiane teksty kultury. Oczywiście, ale w tym przypadku mam wrażenie, że afekty zostają wykorzystane świadomie, jako rama konceptualna. Są stelażem, na którym zawieszono wydarzenia, przestrzenie i fabułę. Énard czyni z nich silnik zarówno dla trójkąta miłosnego czy machinacji politycznych, jak i także dla opowieści o prestiżu sztuki: Michał Anioł chce podołać zadaniu nie tylko ze względów ekonomicznych, ale również z powodu oddania materii artystycznej oraz dlatego, że pragnie uwiecznić swoje imię i zagrać na nosie swojemu wielkiemu rywalowi, da Vinciemu. Mówiąc Gombrowiczem, protagonista walczy o swoją wybitność w kościele międzyludzkim.

„Opowiedz im o bitwach…” wyróżnia nie tylko warstwa afektywna, lecz także język – wyważony i precyzyjny, a zarazem liryczny. Jako taka książka różni się od wcześniej wydanej w Polsce „Busoli” Énarda – formalnie rozbuchanego i złożonego ze zdań tasiemców monologu wiedeńskiego muzykologa. Tutaj pisarz nie popada w nerwowe wielosłowie, skrzętnie waży każdą frazę oraz chętnie posługuje się ciszą.