Jak cię widzą

Popularnym sportem ekstremalnym w polskim teatrze jest adaptowanie prozy. Wielu twórców podejmuje się takiego wyzwania, korzystając z pomocy dramaturgów, inni rzucają się na głęboką wodę i próbują odczytywać literaturę o własnych siłach. Trudność nie polega tu na przeniesieniu fabuły książki na scenę, ale na uchwyceniu w spektaklu tego, co w powieści istnieje potencjalnie, a nie każdy czytelnik jest w stanie to odnaleźć. Taką właśnie próbę podjął Jan Jeliński, który w Teatrze Dramatycznym im. Gustawa Holoubka w Warszawie wystawił „Zaklinanie węży w gorące wieczory”. Wydana w 2022 roku powieść Małgorzaty Żarów otrzymała Nagrodę Literacką Gdynia 2023, a także była nominowana do Nagrody Literackiej m.st. Warszawy, Nagrody Conrada, Nagrody Literackiej Nike oraz do Premio Grand Continent. Czy wykorzystanie kontrowersyjnego i bardzo aktualnego tekstu dało Jelińskiemu szansę na stworzenie dobrego spektaklu?

Bezimienną główną bohaterkę (Helena Urbańska) poznajemy podczas spotkania z przyjaciółką. Magda (Małgorzata Witkowska) obdarowuje ją specjalną herbatą, którą należy parzyć w bardzo konkretnej temperaturze. Przy okazji zwierza się z własnych decyzji dietetycznych, które mają służyć jej nienarodzonemu dziecku, nazywanemu przez nią „ziarenkiem”. Ich wspólnym znajomym jest Ambroży (Damian Kwiatkowski) – warszawski prawnik, którego ambicje nie ograniczają się do sali sądowej. Zaproponował bohaterce, która pracuje na kamerkach internetowych i jako Violet Love zaspokaja różne wyszukane potrzeby seksualne swoich klientów, nakręcenie artystycznego filmu pornograficznego. Produkcja nie idzie zgodnie z planem. Podczas zdjęć Ambroży dokonuje gwałtu na dziewczynie, a zdarzenia zostają przerwane niesprecyzowanym kataklizmem. Na budynek spada „gwiazda betlejemska”, której upadek słychać w całej Warszawie, a unoszący się dym widać nawet z centrum. Kobieta, ubrana w suknię ślubną, która stanowiła jej filmowy kostium, piechotą wraca do stolicy. W drodze poznaje młodego chłopaka (Maksymilian Piotrowski). Wchodzi z nim w intymną relację, warunkowaną nie tylko seksualnością, ale także przez uczucia.

Wydawać by się mogło, że historia dotykająca tematu pracy seksualnej będzie tak zwanym „samograjem”. Publiczna debata w Polsce nadal dojrzewa do empatycznej rozmowy na temat uznania profesji z tego obszaru za zawody równoprawne z innymi, a temat pojawia się co jakiś czas w naszym teatrze. Jelińskiemu udało się skutecznie zmarnować wszystkie szanse pogłębienia tej problematyki. Części składowe spektaklu dają różnorodne, często wzajemnie sprzeczne sygnały. Mam wrażenie, że podczas przygotowywania „Zaklinania węży…” zabrakło pracy dramaturgicznej. Tekst książki został przeniesiony bezpośrednio do scenariusza, co spowodowało zamazanie granicy pomiędzy dialogami postaci, ich komentarzami i opisami sytuacji, w których się znajdują. Podobny zabieg, zastosowany wcześniej podczas pracy w Teatrze Dramatycznym przez Annę Augustynowicz we „Wczoraj byłaś zła na zielono”, bronił się dzięki konsekwentnej pracy reżyserki, z rozmysłem podążającej za narracją adaptowanej książki Elizy Kąckiej. U Jelińskiego aktorzy mówią tekstem powieści w planie realistycznym, co sprawia, że na scenę wkrada się, zakrawająca na tandetę, rodzajowość.

Dominującą estetyką „Zaklinania węży…” jest coś, co można nazwać „teatralnym eklektyzmem”. Jeśli przyjrzymy się częściom składowym tego spektaklu pojedynczo, możemy uznać, że to mocne estetycznie, warte uwagi propozycje. Scenografia i światła Doroty Nawrot – użycie kolorowych filtrów, różowe świetlówki dookoła otworu na ścianie, niemal cała scena pokryta fototapetą z małymi obrazkami węża – wytwarzają wrażenie odrealnienia. Wszystko to, razem ze stołem na kółkach i dwoma cokołami, na których znajdują się ruchome dłonie z długimi paznokciami, wydaje się ciekawą propozycją wizualną. Jednak w perspektywie całego spektaklu za dużo tu umowności, która – przez wyraźną ironię w tekście – zmierza ku sztuczności. Choreografia Wojciecha Grudzińskiego akcentuje pracę i sprawność fizyczną aktorek i aktorów – przede wszystkim Piotrowskiego i Urbańskiej. Dobre sceny dwójkowe przyczyniają się jednak do uwydatnienia niedostatków na poziomie reżyserii spektaklu. Sceny z udziałem Urbańskiej i Witkowskiej, Urbańskiej i Piotrowskiego czy Urbańskiej i Kwiatkowskiego noszą znamiona dobrze rozpracowanej psychologii postaci. Aktorki i aktorzy grają, uważając na siebie nawzajem: są czujni i wykorzystują możliwości, wyrażając emocje tworzonych przez siebie postaci. Jednak, kiedy już zbliżają się do pogłębienia sygnalizowanych tematów – patriarchatu, intymności, traumy i pracy seksualnej – mielizny scenariusza uniemożliwiają zajęcie się nimi na poważnie.

Istotną częścią spektaklu jest jego warstwa audiowizualna. Wideo Agaty Rucińskiej ukazuje podróż bohaterki z planu filmowego do Warszawy. Psychodeliczny wideoart miesza się w nich z ujęciami korporacyjnego krajobrazu ulicy Domaniewskiej, z warszawskiego tramwaju czy zimowego krajobrazu południowych przedmieść stolicy. Projekcje, których stylistyka skojarzyła mi się z filmami „Sala samobójców” Jana Komasy i „Szatan kazał tańczyć” Katarzyny Rosłaniec, bywają ciekawsze od tego, co dzieje się na scenie.