Pękanie półperyferii

Podwójne wiązania (double-binds), którym podlegają ludzie żyjący na obszarach półperyferyjnych, zdają się napinać do granic wytrzymałości. Z jednej strony pojawiają się ambicje awansu do krajów centrów, powtórne fantazje o wielkości, ultra-modernizacji i uniezależnieniu się od dotychczasowych hegemonów. Z drugiej strony – lęki przed degradacją do poziomu peryferii: obawy związane z odpływem kapitału i zmarnowaniem szans gospodarczych, widmo wybuchu wojny lub jej rozszerzenia, a także strach przed „napływem” ludów z peryferii, zwłaszcza Globalnego Południa, które mierzy się z coraz trudniejszymi warunkami do życia. Półperyferie stają się soczewką przeciążeń systemów-światów oraz planetarnych procesów transformacji polityki, klimatu, gospodarki, nauki i technologii, które znajdują swoje lokalne ekspresje, radykalnie przekształcając dotychczasową pozycję w układach sił. Dotychczasowy porządek kruszy się niejako pod naszymi stopami.

Pojęcie półperyferii, wywodzące się z teorii systemu-świata Immanuela Wallersteina, na stałe zagościło w analizach gospodarczych, politycznych i kulturowych, opisując miejsca będące zarówno zapleczem dla centrów, jak i policjantem dla peryferii. Czy jest to jednak status trwały? Wydaje się, że podlega on ciągłym renegocjacjom, a momenty jego załamania ujawniają wewnętrzne sprzeczności i napięcia tych regionów. Niepewność co do przyszłości półperyferii objawia się w zwątpieniu w strategie lojalności i dotychczasowe sojusze, w pękaniu dominujących imaginariów, w przewartościowaniu dotychczasowych pozycji ideologicznych oraz w nieoczywistych fuzjach polityczno-kulturowych. Właśnie tego jesteśmy świadkami w obliczu aktualnych wojen, ludobójstw i przekształceń systemów-światów. Nie chodzi nam jednak tylko i wyłącznie o teraźniejszość i przyszłość. W obliczu przemian społeczeństwa półperyferyjne starają się raz po raz napisać swoją własną, porowatą historię, inaczej pozycjonując się wobec biegunów światowych sił. Interesują nas więc zarówno procesy współczesne, jak i historyczne.

Chcemy zapytać o mechanizmy rządzące tymi procesami, o ich kulturowe symptomy, powtarzające się wzorce, zagrożenia całkowitego pęknięcia i potencjalnie emancypacyjne strategie wyjścia z ram. Jakie mechanizmy przyczyniają się do pękania półperyferii – ekonomiczne, społeczne, kulturowe? Jakie formy oporu, (dez)adaptacji czy emancypacji pojawiają się w momentach ich załamania? Jakie narzędzia teoretyczne i pojęciowe pozwalają uchwycić owe momenty kryzysu i zmiany? Jak przekłada się to na półperyferyjną kulturę? Pisząc to CFP z samego ich wnętrza, chcemy zaprosić do refleksji nad półperyferiami jako dynamicznym, nieustannie na nowo definiowanym układem sił, którego przyszłość jest równie niepewna, co jego przeszłość.

Potencjalne drogi poszukiwań:

• Jakie wydarzenia historyczne i współczesne można traktować jako momenty pękania półperyferii?

• Jak zmieniają się relacje między centrami, półperyferiami i peryferiami w dobie aktualnych kryzysów?

• Jakie strategie kulturowe, artystyczne, polityczne i aktywistyczne wyłaniają się w momentach pęknięcia półperyferii?

• Czy istnieją półperyferie „niepokorne”? Jakie alternatywne wizje przyszłości mogą z nich wynikać?

• Jakie pęknięcia obserwujemy wraz z przesuwaniem się mapy klimatycznej?

• Półperyferyjność Europy wschodniej a tak zwane fringes of Europe – czego mogą nas nauczyć przemiany ostatniej dekady w takich miejscach jak Grecja czy Sycylia?

• Jak prowincjonalizacja Europy zmienia pozycję jej półperyferii – i jak półperyferie uczestniczą w tym procesie? Czy są świadome swojej roli – czy też wciąż mówią językiem centrum?