W domach z betonu

Przy stołecznym placu Narutowicza stoi dom pogrzebowy, który kilka lat temu zmienił nazwę z „Galaxy” na „Mazowiecki Dom Pogrzebowy Dawniej Galaxy”. Na jednej z ławek na skwerku siedzi korpulentny facet z buldogiem francuskim; wspólnie, na zmianę liżą białą gałkę lodów w wafelku. Z wieży stojącego obok kościoła pokrzykuje na nich złoty napis „Matko !” (pisownia oryginalna). Czy takie małe obserwacje rzeczywistości moglibyśmy określać wilsonizmami?

Propozycja nowego słowa niesie ze sobą konieczność propozycji definicji. Niech będzie:

wilsonizm – często żartobliwa foto- lub wideodokumentacja absurdu codzienności, który zazwyczaj umyka. Cechują go zdystansowana pozycja i życzliwe nastawienie dokumentującego – jakby kosmita zszedł na ziemię i z przychylnym zdziwieniem podziwiał to, co dzieje się na ulicach świata; poprzez uwiecznienie dawał wyraz ciekawości i uznania. To wysyłana przyjaciołom SMS-em zdobycz na safari zwyczajnego życia.

Etymologia słowa wskazuje na Johna Wilsona, popularnego dokumentalistę znanego z serialu HBO „Dobre rady Johna Wilsona”, w którym przemierza Nowy Jork w poszukiwaniu odpowiedzi na pozornie proste pytania: jak uprawiać small-talk? jak poprawić swoją pamięć? jak znaleźć publiczną toaletę? Ścieżka odpowiedzi zawsze meandruje – pytanie „jak wyrzucać baterie?” prowadzi przez rozkminę o reinkarnacji, codzienność śmieciarzy, płonący śmietnik i zestaw problematycznych przedmiotów, z którymi ludzie nie umieją się rozstać (prochy po kremacji kota, obrączki po byłym mężu, flaga ze swastyką).

Jego twórcza strategia opiera się na kilku prostych zasadach. Po pierwsze: nagrywać wszystko, niczego nie oszczędzać. Po drugie: zaufać swojemu oku i intuicji. Nie uciekać od swojego głosu. Po trzecie: podążać za kierunkiem wyznaczonym przez ciekawość. Mówić „tak” (przynajmniej zazwyczaj). Opowiadać o sprawach bliskich – także w sensie geograficznym. Nie ignorować słonia w pokoju (w Nowym Jorku). Podnieść tematy leżące na ulicy lub we własnym łóżku (vide wideo „Jak żyć z pluskwami”). Spróbować zrozumieć.

Historia Wilsona to spełniony amerykański (nowojorski?) sen niemal każdej osoby z kamerą, bystrym okiem i obsesją dokumentacji: jeszcze dziesięć lat temu był kolesiem, który zajawkowo wrzucał wideo na Vimeo, a w tym roku jego pełnometrażowy dokument miał premierę na festiwalu w Sundance. Kiedy odrabiałam zadanie z gwiazdką, przeglądając stronę johnsmovies.com z filmami sprzed serialu, zaskoczyło mnie to, jak te wcześniejsze, „amatorskie” produkcje są podobne do znanych mi odcinków. To nie zarzut: świat pokochał Wilsona za tę konkretną jakość, więc po co wynajdywać koło na nowo – dziwi mnie raczej, że mimo profesjonalizacji udało mu się zachować autorski charakter. Te same są: sposób opowiadania (narracja z offu głosem Wilsona, doza osobistej nieporadności), sposób kręcenia (dokumentująca kamera z ręki, powolne zbliżenia, długie i statyczne ujęcia), tematy (nowojorska ulica, wywiady z napotkanymi ludźmi, wydarzenia dla niszowych grup) oraz  czynnik X, który sprawia, że przyjemnie się je ogląda (humor, ciepło, wzniosłość schowana pod prozaicznością). Oczywiście pojawiło się kilka porządkujących zmian: wydłużono metraż, zebrano ekipę osób zbierających wilsonizmy w mieście i wilsonizmy piszącą, zwiększono częstotliwość pojawiania się kolejnych „dobrych rad” oraz przerzucono się na kamery, które rejestrują obraz w HD. Ale z większym budżetem Wilson wciąż w swoim stylu nurkuje w Nowy Jork.

To samo uczucie towarzyszyło mi przy oglądaniu jego pierwszego pełnometrażowego filmu „Jak zrobić film o betonie”. Odcinek serialu wyglądał jak lekko sprofesjonalizowany internetowy wideoesej, a film dokumentalny – jak rozbudowany odcinek serialu. Przypomina to ewolucję Pokemona: Wilson-Wilsion-Wulsionx – wrzutka w internecie, serial dla HBO, dokument. Czy trzecia ewolucja esejów jest najbardziej spełniona?

Może być sto osób w pokoju…

W jaki sposób dokonała się ewolucja, mimo której ostał się autorski głos?

Jak cierpliwie uczyła Lady Gaga podczas trasy promocyjnej „Narodzin gwiazdy”: jeśli w pokoju jest sto osób, to nieważne, że dziewięćdziesiąt dziewięć z nich w ciebie nie wierzy – wystarczy, że wierzy jedna. Na szczęście dla Wilsona tą jedną osobą był naczelny absurdysta amerykańskiej telewizji, Nathan Fielder – z braku lepszego słowa – komik, który przesuwa granice komedii, zacierając granice między tym, co prawdziwe, a tym, co wykreowane. Twórca „Nathan for you”, „The Curse”, czy „Próby generalnej” – według mnie jednej z najlepszych rzeczy, które przydarzyły się telewizji w ostatniej dekadzie – jest przy okazji fanem internetowej twórczości Wilsona. To on pomógł wykonać milowy krok przejścia się z internetu do HBO. Podobno pomysł na serial sprzedawał hasłem „Z kamerą wśród zwierząt, tyle że w Nowym Jorku”. Finalnie został producentem wykonawczym programu, co pewnie pomogło w zachowaniu charakteru wideoesejów mimo większej profesjonalizacji i znacznie wyższego budżetu. Bez Fieldera nie byłoby Wilsona.

Weźmy byka za rogi, bo porównanie tej dwójki nasuwa się samo – oto dwóch szczególnie ekscentrycznych telewizyjnych twórców, których cechują krępująca niezręczność i traktowanie codzienności jako budulca własnej ekspresji. Niedziwne, że twórczość Wilsona przypadła drugiemu do gustu, bo w gruncie rzeczy łączy ich znaczące podobieństwo. Obaj nie przestają pytać „dlaczego?”, choć różni ich kierunek azymutu tego pytania. Kiedy Fielder wierci swoją ciekawością spiralnie w dół, odkopując kolejne warstwy coraz bardziej zniuansowanych odpowiedzi, Wilson zdaje się poszerzać jej spektrum horyzontalnie, tak jak rozszerza się fala po wrzuceniu kamyka do wody – dlatego szukanie miejsca parkingowego staje się pytaniem o szukanie dobrego miejsca dla osoby, a więc też o odpowiednie miejsce pochówku. Z tej dwójki Wilson jest zdecydowanie bardziej lekkostrawny: gdy jego niezręczność jest raczej urocza, ta sama cecha u Fieldera sprawia, że masz ochotę patrzeć na ekran przez palce, krzyczeć, a na koniec zakopać laptop w najgłębszej dziurze i pozostawić go tam na wieki. Istnieje też jedna zasadnicza różnica: Wilson to twórca głęboko zakorzeniony lokalnie-miejsko-nowojorsko. Tak nowojorsko, że został zaproszony przez gwiazdę ruchów miejskich i burmistrza Nowego Jorku, Zohrana Mamdaniego, do kampanii promocyjnej zmian prawnych dotyczących pozostawionych rusztowań na chodnikach, o których dowiedzieć się więcej można z odcinka „Jak ustawić rusztowanie”. Mamdani i Wilson ramię w ramię informują o kampanii mieszkańców na jutubowym kanale władz miasta.

Wyprodukowano trzy sezony „Dobrych rad…” i na całe szczęście ma on już za sobą jasny finał. Przy filmie „Jak zrobić film o betonie” Fielder już nie współpracuje – jego miejsce przy produkcyjnym stole zajął inny znany nowojorczyk, Josh Safdie – równocześnie przy „Próbie generalnej” Fieldera na stołku producenta usiadł jego brat, Benny Safdie. Rymy nie ustają. Byłam bardzo ciekawa, jak wygląda dokument Wilsona bez Fieldera.