We, the People – czyli kto? Lud i naród jako nieprzekładalniki

Terminy demos, ethnos, genos, a także rzadziej dzisiaj przywoływany plethos (bliski późniejszemu łacińskiemu plebs) już w antycznej Grecji stanowiły podstawę myślenia o społeczeństwie i jego ustroju. Podobnie jak współcześnie, ścierały się ze sobą wówczas znaczenia wywodzące wspólnotę z natury, niczym z jednej rodziny; te, które kładły nacisk na ogół obywateli jako podmiotu demokracji polis; a wreszcie te, które stawiały niewykształcony ‘lud’ w opozycji do światłych elit. Te trzy główne osie obserwujemy do dzisiaj we francuskim peuple i nation, niemieckim Volk czy polskim ‘narodzie’.

Mimo tej wspólnoty znaczeń każdy język i każda epoka kształtowały odmienny obraz wspólnoty, na której miało opierać się państwo (będące przedmiotem refleksji od czasów, kiedy Machiavelli zespolił w terminie stato stan władzy książęcej i terytorium, którego dotyczyła). Odmiennie kształtowały się również tożsamości budowane na tych pojęciach – od tożsamości rodzinnej, jak w IV-wiecznych Atenach, gdzie genos oznaczał trzy pokolenia pochodzące od wspólnego przodka, do tożsamości ogólnoludzkiej w różnego rodzaju projektach kosmopolitycznych czy wreszcie wykraczającej poza gatunek ludzki solidarności wobec wszystkich istot czujących. Tytułowe angielskie people to w najprostszym przekładzie ‘ludzie’, ale już pierwsze słowa preambuły amerykańskiej konstytucji tłumaczymy na polski jako „My, naród”. W latach 30. XX wieku autor książki „Plato als Hüter des Lebens” (Platon jako obrońca życia) tłumaczył w przytaczanych fragmentach „Państwa” zarówno genos, jak i ethnos jako Rasse. Tradycyjnie odpowiedniki łacińskiego natio bywały używane w ideologiach prawicowych, a odpowiedniki populus w lewicowych, jednak wystarczy spojrzeć na mapę polityczną Europy, z hiszpańską Partido Popular czy Scottish National Party, żeby przekonać się, jak bardzo owe terminy nie odzwierciedlają tego tradycyjnego podziału. To jedynie kilka przykładów nieprzekładalności, które niepoddane refleksji mogą prowadzić do nieporozumień, wypaczeń czy manipulacji.

Powyższa konstelacja znaczeń została częściowo opisana w haśle Peuple, które można znaleźć w „Vocabulaire européen des philosophies. Dictionnaire des intraduisibles” (Europejskim słownictwie filozofii. Słowniku nieprzekładalników) pod redakcją Barbary Cassin. Dla Cassin nieprzekładalność nie oznacza niemożliwości przekładu, czy też szerzej rozumienia, ale jest elementem bogactwa polegającego na zróżnicowaniu. Autorzy „Intraduisibles” proponują trzecią drogę wobec „nacjonalizmu ontologicznego” z jednej strony i uniformizującego globish ‑ z drugiej. To właśnie na tej definicji nieprzekładalności opiera się propozycja współtworzenia niniejszego numeru.

Tytułowe „lud” i „naród”, a także ich odpowiedniki w innych językach, mają służyć za punkt wyjścia do refleksji nad zróżnicowaniem znaczeniowym tych pojęć w różnych kulturach, ale również w różnych epokach i tradycjach myślowych. Zapraszamy do przedstawienia badań językoznawczych, literaturoznawczych i kulturoznawczych, a także analiz zjawisk społecznych oraz tekstów teoretycznych, których autorzy borykają się nie tylko z definicjami pojęć, ale też nierzadko z własną przynależnością do omawianej grupy. Widać to na przykład u Antonio Gramsciego, który popolo utożsamia z semplici (ludźmi prostymi) w odróżnieniu od elit intelektualnych, do których sam należy. Kluczowym elementem refleksji będzie zawsze pewna opozycja – między językami, kulturami, epokami – ale też różnica jako element konstytutywny tożsamości: narodowej w odróżnieniu od innych narodów, ludowej w opozycji do elit czy obywatelskiej, która tak często wykluczała ze względu na płeć, kolor skóry albo status materialny i społeczny. Ważnym zagadnieniem będą również konsekwencje różnego rozumienia omawianych pojęć – na poziomie językowym i kulturowym, a także społecznym i politycznym.

Termin nadsyłania tekstów: 30 listopada 2018 r. na adres: redakcja@czaskultury.pl

Tekst powinien mieć nie więcej niż 21 tysięcy znaków (z przypisami) i być dostosowany do standardów cytowania/przypisów MLA 8.0 podanych na stronie czasopisma w zakładce Dla autorów. Prosimy o dołączenie krótkiego biogramu naukowego, listy prac cytowanych i streszczenia tekstu w języku polskim ze słowami kluczowymi.

Redaktorka prowadząca: Barbara Brzezicka.

 


Retrotopie męskości

Termin „retrotopia” zaczerpnęliśmy z tytułu ostatniej książki Zygmunta Baumana. W ujęciu polskiego socjologa retrotopia oznacza przeciwieństwo utopii. Ta ostatnia, wiązana na ogół z jakimś przyszłym stanem, postulowała wiarę w postęp, wolność, szczęście, solidarność, emancypację. Przeciwnie retrotopia, w ramach której reakcją (lękową, obronną) na „szok przyszłości” jest oswajanie jej przez powrót do stanów dawniejszych, dawnych ról społecznych, tradycyjnych wzorów tożsamości, systemów zachowań, historycznych rekonstrukcji o imponującej nieraz skali i wpływie.

W 2013 roku opublikowano – jak się okazało – proroczą książkę socjologa męskości Michaela Kimmela pt. „Angry White Men”. Tytułowi „wściekli biali mężczyźni” to ci, którzy dali się uwieść politycznemu hasłu retrotopii: „uczynienia Ameryki ponownie wielką”. Odnosimy wrażenie, że właśnie mężczyźni bądź też męskości (wzorem Raewynn Connell używamy tu liczby mnogiej) szczególnie mocno podatni_e są na uroki retrotopii, w ich przypadku retrotopia ta ma wyjątkową moc sprawczą w przestrzeni polityki, społeczeństwa, ekonomii i kultury. Przenosząc te obserwacje na grunt bieżącej sytuacji w Polsce, można dostrzec szereg retrotopijnych zjawisk, poprzez które artykułowane są pragnienia, wyobrażenia, identyfikacje, role współczesnych mężczyzn, takie jak popularność grup rekonstrukcyjnych, seriale filmowe (np. „Czas honoru”), ikonografia związana z żołnierzami wyklętymi, heroizacyjna interpretacja wydarzeń historycznych (spory wokół Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), oprawa ikonograficzna meczów piłkarskich, popularność klas mundurowych w szkołach średnich, gwałtowny opór przeciw gender i edukacji seksualnej, obniżenie aspiracji edukacyjnych młodych mężczyzn.

W proponowanym numerze chcemy poddać te i inne znaki „retrotopii męskości” analizie. Stan badań na świecie i w Polsce umożliwia nam podjęcie takich starań. Pragniemy zaznaczyć, że badania męskości stają się coraz bardziej osadzone w polskiej socjologii, medioznawstwie, literaturoznawstwie, filmoznawstwie. Jesteśmy przekonani, że interdyscyplinarny namysł nad męskościami nie tylko wzbogaci pole teoretyczne, ale dostarczy także narzędzi do lepszego rozumienia przemian współczesnej kultury.

Termin nadsyłania tekstów: 30 września 2018 r. na adres: redakcja@czaskultury.pl

Tekst powinien mieć nie więcej niż 21 tysięcy znaków (z przypisami) i być dostosowany do standardów cytowania/przypisów podanych na stronie czasopisma w zakładce Dla autorów. Prosimy o dołączenie krótkiego biogramu naukowego, listy prac cytowanych i streszczenia tekstu w języku polskim ze słowami kluczowymi.

Redaktor prowadzący: Wojciech Śmieja, Tomasz Tomasik.

 


Lem XXI

English version

Twórczość Stanisława Lema, jednego z najchętniej czytanych polskich pisarzy na świecie, została przetłumaczona na kilkadziesiąt języków obcych i jest inspiracją dla artystów wszystkich dziedzin sztuk. Lemologia jest już osobną dziedziną wiedzy, o dziełach tego autora powstała niezliczona ilość prac, a siłę oddziaływania na współczesną kulturę potwierdzają projekty takie, jak Lemopedia (The Lem Encyclopedia) i „LEMISTRY. A Celebration of Stanislaw Lem”, nazwanie nazwiskiem pisarza planetoidy 3836 oraz sztucznej satelity w całości zbudowanej w Polsce. Google natomiast przygotowało najbardziej rozbudowany w historii wyszukiwarki doodle z okazji 60. rocznicy wydania „Astronautów”.

Do współtworzenia numeru „Czasu Kultury” zatytułowanego „Lem XXI” zachęcamy autorów najnowszych odczytań twórczości pisarzy przez polskich badaczy, których koniecznym punktem wspólnym będzie perspektywa XXI wieku. Interesują nas nie tyle uświęcone pozycje przyjmowane wobec Lema przez historyków literatury i kultury, ile retro- i progresywne wizje przyszłości, które proponował autor „Cyberiady”, przede wszystkim interpretacyjne, logiczne, etyczne i językowe zadania, które stawia przed dzisiejszymi badaczami. Chcielibyśmy, żeby ważnym elementem numeru były artykuły ukazujące namysł nad tym, co najnowsze dyskursy humanistyczne mają do zaproponowania tradycyjnym interpretacjom twórczości Lema. W dziełach tego pisarza interesować nas będzie także to, jak kształtują się człowiek i struktury społeczne w ekstremalnych kontekstach technologicznych, politycznych i kosmologicznych.

Do nadsyłania artykułów zapraszamy badaczy z zakresu literatury, filmu, sztuk wizualnych, filozofii, socjologii i innych, ale również autorów rysunków, komiksów, fan fiction czy innych prac inspirowanych twórczością Lema.

Termin nadsyłania tekstów: 30 lipca 2018 r. na adres: redakcja@czaskultury.pl.

Tekst powinien być nie dłuższy niż 21 tysięcy znaków i być dostosowany do standardów cytowania/przypisów podanych na stronie czasopisma w zakładce Dla autorów. Prosimy o dołączenie krótkiego biogramu naukowego, listy prac cytowanych i streszczenia tekstu w języku polskim ze słowami kluczowymi.

Redaktorka prowadząca: Agata Rosochacka


Na warsztacie

W dziale „Na warsztacie” przedstawiamy najnowsze zjawiska współczesnej humanistyki. Przyjęliśmy, że interesują nas publikacje, które ukazały się w ciągu ostatnich trzech lat, chociaż nic nie stoi na przeszkodzie, aby na przykład zestawić najnowszą publikację z nieznaną w Polsce starszą, klasyczną książką z danej dziedziny.

Teksty powinny przyjmować formułę eseju naukowego, to jest być skierowane do akademickiego odbiorcy niespecjalizującego się w danej tematyce i oscylować pomiędzy profesjonalnym artykułem naukowym a tradycyjnie pojętą recenzją (zarazem nie wpadając w pułapki hermetyzmu albo powierzchowności). Teksty powinny być opatrzone w aparat krytyczny (przypisy).

Preferujemy teksty skupiające się na obcojęzycznych publikacjach. Mogą one przyjmować formę przeglądu wybranego problemu (np. omówienie paru książek z danego obszaru) albo refleksji nad ważną, pojedynczą publikacją (refleksji, która poszerzałaby perspektywę o dodatkowe konteksty).

W trosce o wysoki poziom merytoryczny artykułów zgłoszenia przechodzą przez proces podwójnie ślepej recenzji u dwóch niezależnych recenzentów.

Prosimy o nadsyłanie tekstów o objętości około pół arkusza (ok. 21 tys. znaków) wraz ze streszczeniem, abstraktem (do 700 znaków) w języku polskim oraz biogramem autora (nie jest przekazywany recenzentom) na adres: redakcja@czaskultury.pl. Tekst powinien być dostosowany do standardów cytowania/przypisów podanych na stronie czasopisma w zakładce Dla autorów.

Nabór artykułów do publikacji odbywa się w trybie ciągłym.

„Czas Kultury” to pismo społeczno-kulturalne notowane w bazach CEEOL, Index Copernicus i Eurozine oraz w polskim wykazie czasopism naukowych (tzw. lista „B”) z 12 punktami.